Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Արիստակէս Բ. Աթոռակալ

1501. Ստեփանոս Աղթամարցի

Էջմիածնի եւ Աղթամարի աթոռները միաժամանակ աթոռակալ փոխած էին, եւ Ստեփանոս իր նախորդէն ոչ նուազ ձեռներէց, եւ Աջը իրեն ձեռքը ունենալուն վստահ, ուզեց նորէն փորձել Զաքարիայի անգամ մը կատարած յարձակումը, որ մոռցուած չէր, եւ որուն ինքն ալ գործակցած էր, եւ Էջմիածինի մէջ ալ եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն ստացած էր (§ 1497)։ Գրիգորի մահը բարեդէպ առիթ նկատեց փորձը կրկնելու, եւ ինչպէս Կիրակոս Ջօշկանց երէց կը գրէ, Ստեփանոս Աղթամարցին յայսմ ամի որ է 1467 տարին, գնաց յԷջմիածին եւ տիրեաց յամենայն Հայկազեան ազգի (ՓԻՐ. 229)։ Այդ եղելութենէն ետքը անմիջապէս յիշուիլը ի ղանութեան Ջհանշայի (ՓԻՐ. 230), կրնայ մեզ առաջնորդել, թէ Ստեփանոս յաջողեցաւ պահ մը նորէն շահիլ Ճիհանշահի պաշտպանութիւնը, որ իրեն նախորդին հովանաւորն ու բարերարն էր եղած, եւ այնպէս քաջալերուիլ իր ձեռնարկին մէջ, սակայն բախտը այս անգամ ալ նպաստաւոր չեղաւ Աղթամարցիներուն։ Վասնզի միեւնոյն միջոցին տեղի ունեցաւ Աքքօյունլուներու վեհապետին Ուզուն Հասանի յարձակումը Գարաքօյունլուներու վրայ, իր հօրը Ճիհանկիրի վրէժը լուծելու (§ 1493)։ Ուզուն Հասան զօրացաւ, եւ Ճիհանշահ, ոչ ինքն անձամբ որ մեռած էր, այլ որդին Հասան Ալի՝ պատուանունովը կոչուած, չկրցաւ դէմ դնել, եւ 1468-ի մեծ պատերազմին մէջ ինքն ալ սպանուեցաւ, եւ իր ազգատոհմը գերի ինկաւ, եւ Աքքօյունլուներ իսպառ նուաճեցին Գարաքօյունլուները եւ Ուզուն Հասան ինքնակալ տիրապետող եղաւ երկու բաժիններուն միանգամայն, Միջագետքի եւ Պարսկաստանի, եւ զքրիստոնէք ազատեց ի գերութենէն (ԹՈՐ. Բ. 377)։ Անշուշտ Ստեփանոսի պաշտպաններուն անկումը իր փորձը պարապի հանեց, եւ ինքն ալ իր նախորդին նման համառօտ միջոց մը Էջմիածինի եւ ամենայն Հայկազեան ազգի տիրապետելէն ետքը, պարտաւորուեցաւ խոյս տալ եւ Զաքարիայի փախուստը կրկնելով Աղթամար ապաւինիլ։ Հաւանական է կարծել թէ Լուսաւորչի Աջը երկրորդ անգամ մըն ալ Էջմիածին տարուեցաւ եւ ետ բերուեցաւ, վասնզի Ստեփանոս չէր կրնար Աջը Աղթամար թողլով Էջմիածինի տիրանալ։ Պէտք է եւս յիշենք, թէ Ճիհանկիրը հարկատուութեան համոզող Զաքարիայի յաջորդը, չէր կրնար աղէկ աչքով նկատուիլ կամ պաշտպանուիլ Ջիհանկիրի զաւակէն։ Արիստակէս անգամ մըն ալ Աղթամարցիներէ ազատելով իր հայրապետական աթոռին դարձաւ։ Ստեփանոսի ձեռնարկին մէկ նշան կը տեսնենք նաեւ Հայրապետ Աղթամարցի աբեղային անցողակի ակնարկին մէջ, որ ճառընտիր մը գրած է զկէս ի սուրբ Էջմիածինն եւ կէսն յաստուածաբնակ կղզիս Աղթամար (ՓԻՐ. 231), որով Ստեփանոսի հետ գացած եւ դարձած ըլլալը կը հաստատուի։ Եւ եթէ ճառընտիր մի լաւ մասը կրցաւ նա Էջմիածինի մէջ գրել, ուրեմն միջոց մը այն տեղ մնացած էր, եւ ըստ այսմ Ստեփանոսը 1467-ին Էջմիածինի տիրացած եւ 1468-ին Էջմիածինէ փախած կրնանք դնել։

« 1500. Յաջորդելն Ու Դիրքը   |   1502. Լեհաստանի Հայեր »
© Gratun.org