Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Արիստակէս Բ. Աթոռակալ

1502. Լեհաստանի Հայեր

Արիստակէս կաթողիկոսի նշանաւոր գործերուն կարգը պէտք է դասենք Լեհաստանի համար եպիսկոպոս ձեռնադրելը, որ տեղի ունեցած է 1467-ին, Ստեփանոսի յարձակումէն առաջ։ Լեհաստանի Հայ գաղթականութեան սկզբնաւորութիւնը կը բարձրանայ չորս դար առաջ մինչեւ 1065, Անիին Ալփասլանի ձեռք իյնալուն ատեն (§ 869), երբ Անեցի կամ ընդհանրապէս Շիրակացի գաղթականներ Կովկասը անցնելով սկսան տարածուիլ դէպ հիւսիս, եւ հետզհետէ ընդարձակուեցան, ու Լեհաստանի թագաւորներուն պաշտպանութիւնը զիրենք քաջալերեց անոնց հովանւոյ ներքեւ ամփոփուիլ։ Հայերուն կեդրոնացած տեղը եղաւ գլխաւորապէս Իլվով կամ Լով քաղաքը, գերմանական հնչմամբ Լէմպէրկ եւ լատինական հնչմամբ Լէոպոլիս կոչուած, որ 1259-ին մեծ քաղաքներու կարգն անցաւ։ Հայերու Իլվով հաստատուելուն ճիշդ թուականը որոշել դժուար է, բայց հարկաւ հետզհետէ աճեցան եւ բազմացան քաղաքին առեւտրական զարգացման ընթացքով։ Առաջ քաղաքէն դուրս իրենց յատուկ թաղ եւ սեփական եկեղեցիներ ունեցած են (ԲԺՇ. 97), եւ միայն 1173-ին քաղաքին մէջ փայտաշէն փոքրիկ եկեղեցի մը արտօնուած են շինել, որուն տեղը 1363-ին քարաշէն մեծ եկեղեցի մը կառուցած են Յակոբ Շահնշահեան Կաֆացի եւ Փանոս Ավրանեան Ղազալցի, որոնք կը վկայեն թէ շինած են հայադաւան սուրբ Լուսաւորչին օրինօքն, հնազանդ կաթուղիկէին, այսինքն հայրապետութեան Ամենայն Հայոց, եւ Հայ եպիսկոպոսի (ԲԺՇ. 104)։ Իլվովի եպիսկոպոսներուն առաջինը եւս այդ թուականին կը յիշուի, թագաւորազուն Յովհաննէս մը Մեսրոպ Արտազեցիէ ձեռնադրուած 1365-ին, թէպէտ ոմանք 1364-ին ձեռնադրուած Գրիգոր մըն ալ կը յիշեն (ԲԺՇ. 106)։ Բայց յաջորդներուն մասին յիշատակներ կը պակսին, մինչեւ Խաչատուր եպիսկոպոսը, որ 1467-ին պաշտօնի կանցնի, Արիստակէսէ ձեռնադրուած (ԲԺՇ. 110)։ Նոյն միջոցին Լեհաստան կը գտնուին երկու նուիրակներ, Անանիա արքեպիսկոպոս եւ Թովմաս եպիսկոպոս, որոնց ղրկող աթոռները յիշուած չեն։ Ասոնց հետ ժողով մը կը գումարուի ի մենաստանիս որ է ընդդէմ քաղաքիս (ԲԺՇ. 110), որ անշուշտ Հաճկատար Աստուածածին վանքն է (ԲԺՇ. 98), եւ ուր զանազան կարգադրութիւններ եղած են եպիսկոպոսարանի գործունէութեան եւ եպիսկոպսին ձեռնհասութեան վրայ։ Այդ արձանագրութենէն կը քաղուի, որ տանուտէրաց մարմին մը կայ քաղաքին մէջ հաստատուած, տեսակ մը վարչական ժողով մը, եւ Խաչատուր եպիսկոպոս կը խոստանայ, առջի Աստուծոյ, որ առանց տանուտէրաց հրամանին, 1. Եկեղեցեաց եւ անոնց ընչից մասին հրաման չտայ։ 2. Քահանայից մտոցն ձեռնամուխ չլինի։ 3. Երիցանուն զդատն ու զդատաստանն ի տեղս ընէ եւ այլ տեղ չձենէ։ 4. Զքահանայ եւ զսարկաւագ չի ձեռնադրէ։ 5. Անհասակ խնամութիւն կամ այլ անհաս բան կաշառօք չընէ։ 6. Ինչ որ իւրեանց կարեացն հոգոյ բաժին կամ հանեն տան, զայն առնէ, եւ աւելի չպահանջէ։ 7. Ինքնին եկեղեցապան եւ հայրպետ չդնէ։ 8. Ինչ բան որ լինայ կամ դատաստան, հոգեւոր կամ մարմնաւոր, առանց տանուտէրաց չընէ։ Ի վերջոյ նկատելով որ թերեւս կաթողիկոսին կողմէն տարբեր կարգադրութիւն կարենայ ըլլալ, եպիսկոպոսը իր վրայ կառնէ պատշաճը գործադրել, եւ կը յայտարարէ որ եթէ կաթողիկոսն տէր Արիստակէսն վերստին հրաման այնէ եւ զԼով քաղաքս տէրունի այնէ, գրով ես պատասխան տամ կաթողիկոսին Աստուծով (ԲԺՇ. 110)։ Այդ գրութիւնը հետեւանք էր այն ազատութեան զոր Կազիմիր Գ. Մեծն, Լեհաց թագաւորը տուած էր Իլվովցիներուն 1356-ին, եւ անկէ առաջ Կամենիցցիներուն 1344-ին, ազատ քաղաքի իրաւունքները վայելել, եւ սեփական վոյթ կամ իշխանապետ եւ տասերկու դատաւորներ ունենալ, թէ քաղաքին եւ թէ դատական գործերը վարելու համար։ Ասոնք են որ հայրեէն կոչմամբ Տանուտէրաց ժողով կը կոչուէին (ԲԺՇ. 116), եւ որոնց հրամաններուն համակերպիլ կը խոստանայ Խաչատուր եպիսկոպոսը։ Հարկաւ նախընթացաբար տեղի ունեցած անհամաձայնութիւնները խափանելու համար հաստատուած է այդ պայմանագրութիւնը։
« 1501. Ստեփանոս Աղթամարցի   |   1503. Արիստակէսի Մահը »
© Gratun.org