Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Սարգիս Բ․ Աջատար

1504. Սարգիս և Օծոփեցին

Յաջորդութեան գործը աթոռակցութեան իրաւունքով կարգադրելու կերպը, կրկին իր իրագործումը ունեցաւ Արիստակէսի մահուանէ ետքը, քանի որ արդէն Ջալալբէգեանցի օրէն երկրորդ աթոռակից հռչակուած էր Սարգիս (§ 1495), եւ Արիստակէսի հետ ալ շարունակած էր իբրեւ առաջին աթոռակից։ Իր գործերէն ինչ ինչ պատմեցինք (§ 1490), եւ աթոռակցութեան բարձրանալն ալ բացատրեցինք (§ 1495), բայց իր ուսկից ըլլալը եւ անկէ առաջ ինչ նախընթաց ունեցած ըլլալը չենք գիտեր, եւ որոշ մակդիր անունն ալ չենք գտներ։ Մենք զինքը ճանչցանք Լուսաւորչի Աջը Էջմիածինէ տանելուն առթիւ, եւ այդ պարագայէն կազմած ենք Աջատար մականունը, համանուններէ զատելու համար, աւելի տգեղ կոչում մը խնայելով, զի անուրանալի է թէ յայտնի գողութիւն մըն էր Սարգիսի ըրածը։ Այդ գործը բաւական է աննպաստ գաղափար մը կազմել տալու համար իր վրայ, իբր անձնական շահի զակատեալ անձ մը, օրինաւորութեանց պայմաններն ալ ոտնակոխ ընելու չափ։ Իր գործին ներքեւ նշանակութիւնը շատ աւելի մեծ եղած է քան արտաքին եղելութիւնը, Մայրաթոռի պառակտումին դուռ բանալով եւ Աղթամարցոց յարձակումներուն քաջալերութիւն տալով։ Որչափ ալ Սարգիս վերջէն Զաքարիայէն բաժնուած եւ օրինաւոր կաթողիկոսներու կողմը զօրացնելու օգնած ըլլայ, բայց հարկաւ ինքզինք մեղադրելու չափ ցաւած պիտի ըլլայ, երբ կերգը իրեն հասաւ Մայրաթոռի գահակալն ըլլալու, առանց Լուսաւորչի Աջը իր ձեռքը ունենալու։ Անշուշտ ամէն տեսակ ծրագիրներ եւ ամէն տեսակ միջոցներ Սարգիսին միտքէն անցան, գուցէ քանիներ ալ փորձեց, բայց յայտնի ու բռնի կերպեր բնաւ վստահութիւն չներշնչեցին, եւ հարկ եղաւ գաղտնի ու նենգամիտ միջոցներու դիմել, ինչ որ հնար չէր ձանձունել եւ հրապարակել։ Սարգսի նպատակին օգնելու յարմար անձ մը ներկայացնելու Էջմիածնի եպիսկոպոսներէն Վրթանէս, բնիկ Օծոպեցի, Շահպանուցձոր կամ Շահպօնք գաւառէն ու Սիւնիք նահանգէն, այր խորագէտ եւ խելամուտ ի գործս իւր եւ ճարտարաբան ի խօսս, որ Սարգիսի հետ խորհրդով եւ կամօք համաձայնելէ ետքը (ԴԱՎ. 329), յանձնառու եղաւ, գաղտնի ձեռնարկը գլուխ հանել։ Վրթանէս Էջմիածինէ հեռացաւ առանց երթալիք տեղը իմացնելու, եւ առանձնացաւ յանծանօթ աշխարհ, առանց իր ով ըլլալը յայտնելու։ Անդ այլափոխեաց զանունն եւ զգեստն, եւ հարթեալ թեթեւացոյց զմօրուքն, եւ եղեւ ի կերպ մուղդուոյ՝ անգէտ զրոյց եւ կարդալոյ։ Ինքզինքը աւելի ծածկելու համար, ի վերոյ քան զծունկն կապեաց պարանաւ զբարձն եւ կաղացոյց զջիլնեւ եղաւ կատարելապէս մըղտեսի մը, ինչպէս սովոր էին կոչուիլ վանքերու մէջ գտնուող խեղճ աղօթաւորներու մէջ գտնուող խեղճ աղօթաւորներ եւ ուխտաւոր ծառայողներ։ Այս կերպարանի ներքեւ ներկայացաւ Վրթանէս Աղթամարի վանքը, չենք գիտեր ինչ անունի ներքեւ, եւ ընդունուեցաւ Աղթամարի կաթողիկէին ստորին ծառայութեանց մէջ (ԴԱՎ. 330)։ Վրթանէսի նպատակն էր այս կերպով իմանալ Աջին պահուած տեղը, անոր տիրանալու միջոցները ճարել, եւ գաղտնի կերպով զայն վերցնել, ինչպէս Սարգիս յաջողած էր ընել Էջմիածնի մէջ (§ 1490), եւ հիմակ նոյն կերպը թելադրած էր Վրթանէսի։ Բայց Սարգիս մխիթարութիւն չունեցաւ իր հնարքին ելքը տեսնել, զի Վրթանէս հազիւ յամս եօթն կրցաւ յաջողցնել իր նպատակը (ԴԱՎ. 330), երբ Սարգիս արդէն մեռած էր։

« 1503. Արիստակէսի Մահը   |   1505. Աթոռակիցն ու Մահը »
© Gratun.org