Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ․ Սարգիս Բ․ Աջատար

1506. Երուսաղէմի Գործեր

Երուսաղէմի աթոռին վերաբերեալ գործերէն բոլորը սրբավայրերու տիրապետութեան խնդիրներ են, քրիստոնէից զանազան բաժիններու իրարու դէմ վարած պայքարներով, ուսկից օգուտ կը քաղէին Եգիպտոսի պետական շրջանակները, եւ նոյնիսկ սուլտանները, անձնական շահերու առիթներ պատրաստել։ Վերջին անգամ յիշեցինք Գողգոթայի սրբավայրին համար Վրացիներու եւ Հայերու մէջ մղուած խնդիրը (§ 1425), որուն համար Մարտիրոս պատրիարք գնաց, իսկ Եսայի աթոռակիցը, որ Կոստանդնուպոլիս կը գտնուէր (§ 1435), Երուսաղէմ դարձաւ տեղական վարչութեան գլուխ գտնուելու համար։ Գողգոթայի Հայերուն ձեռք անցնիլը տեւական չեղաւ, զի Վրաց թագաւորը կրցաւ կրկին յագեցնել եւ հաճեցնել Ապուսայիտ Չաքմաք սուլտանը, եւ այս անգամ անհնար եղաւ Մարտիրոսի Վրացւոց դէմ մրցիլ. թէպէտ կրկին Եգիպտոս գնաց։ Ուստի գոհացաւ Հայ սեփականութիւն դարձնել վերնատունն որ այժմ ալ Հայոց ձեռք կը գտնուի, եւ որ էր տեղի թագաւորաց, անուանակոչեալ երկրորդ Գողգոթա, ուր ժամանակաւ ի վերայ արձանի փորագրեցեալ յիշատակարան ալ կը գտնուի եղեր (ՀՆՆ. 227), 1439 թուականով (ԱՍՏ. Ա. 229)։ Շատ չտեւեց Վրացւոց յաղթութիւնը, վասնզի թագաւորութիւննին վերջացաւ 1440ին (§ 1429), եւ իրենց բաժինը ինկաւ համակրօն եւ դաւանակից Յունաց, եւ Վրացւոց անունը ջնջուեցաւ սուրբ տեղեաց մէջ։ Իսկ Հայերէն գրաւուած Գողգոթային կէսն ալ Ֆռանկքն բռնութեամբ առին ի ձեռաց Յունաց (ՀՆՆ. 227)։ Այս միջոցիս շարունակ ոտնձգութեանց պատմութիւններ են որոնք յառաջ կը բերուին, եւ որոնց հետեւիլ մեր նպատակէն դուրս է։ Միայն յիշենք թէ ոչ միայն քրիստոնեայք իրարու դէմ, այլ եւ մահմետականք քրիստոնէից դէմ սեփականութեանց խնդիրներ կը մղէին, եւ եկեղեցիներ կը քանդէին կամ մզկիթի կը փոխարկէին, իբր այն թէ կանուխէն իսլամական աղօթատեղիներ եղած ըլլան։ Այս կարգին նշանաւոր է Դաւիթի գերեզմանին գրաւումը 1468ին (ԱՍՏ. Ա. 239), եւ նոյնիսկ Ս. Յարութիւն տաճարին քրիստոնէից առջեւ փակուիլը 1496-ին, որ դադրեցաւ Եթովպացւոց թագաւորին Երուսաղէմ այցելելուն առթիւ 1480-ին (ԱՍՏ. Ա. 238)։ Հայեր շատ նեղութիւններ կրեցին այդ պատճառներով, եւ նոյնիսկ Ս. Յակոբեանց վանքին սեփականութիւնը պաշտպանելու պարտաւորուեցան, եւ անիրաւ տուրքերու դէմ մաքառեցան։ Եսայի որ Մարտիրոսի աթոռակիցն էր, անկէ ետքը շատ չապրեցաւ եւ հինգ պատրիարքներ յաջորդեցին մինչեւ Յովհաննէս Թաւիլ, որ բուն աթոռակալ եղաւ 1479-ին (ԲԱՌ. 50)։ Պէտք է յիշենք որ Երուսաղէմի յաջորդութիւնն ալ աթոռակցութեան ձեւով կը կատարուէր, ինչպէս Էջմիածնի համար տեսանք (§ 1482)։ Երուսաղէմի համար ուրիշ պարագայ մըն ալ կար աթոռակցութեան հարկը ստեղծող. վասնզի սրբավայրերն ալ անհատականութեան ձեւը կը կրէին պատրիարքներու անունով, եւ աթոռակցութիւնը իսլամական դատարանին հաստատել տալով, սեփականութիւնը կորսնցնելու վտանգին առջեւ կառնուէր, որ կրնար տեղի ունենալ, պատրիարքներու անժառանգ, այսինքն անզաւակ մեռնելովը։

« 1505. Աթոռակիցն ու Մահը   |   1507. Յովհաննէսի Ինքնութիւնը »
© Gratun.org