Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Է. Աջակիր

1508. Կ. Պոլսոյ Հայեր

Վերեւ յիշեցինք, թէ Աքքօյունլուներու վեհապետը Ուզուն Հասան, Գարաքօյունլուներուն վրայ զօրանալով իր իշխանութեան ներքեւ միացուց երկու պետութիւնները (§ 1501)։ Ուզուն Հասան իր ստացած յաջողութիւններով փքացած, դէպ Արեւմուտք ալ ընդարձակուելու միտքը ունեցաւ, եւ 1471-ին Եուսուֆ զօրավարը յղեց դէպի Փոքր-Ասիա, որ Եւդոկիան առաւ Օսմանցիներուն ձեռքէն, եւ Իկոնիոնի եւ Ատանայի գաւառները արշաւեց, այլ Օսմանեան իրենց ոյժերը ամփոփելով կրցան վերջէն Եուսուֆի բանակը վանել, եւ զինքն ձերբակալել Մուսթաֆա արքայորդւոյն հրամանատարութեամբ։ Ֆաթիհ այդչափով ալ չգոհացաւ, եւ 1473-ին ինքն անձամբ նոր արշաւանք մը կազմակերպեց Ուզուն Հասանի դէմ, եւ բազմաթիւ ճակատամարտներով անոր զօրութիւնը խորտակեց, մաս մը գաւառներ գրաւեց եւ Ուզունը փախուստի ստիպեց։ Այդ յաղթութիւններով աւելի եւս ընդարձակուեցաւ Օսմանեան տիրապետութիւնը Հայ ազգին վրայ, եւ աւելի բազմացան մայրաքաղաքի Հայերը, որ Ֆաթիհ յատուկ պաշտպանութեան առարկայ էին, իբրեւ իր կայսրութեան բարեացակամ եւ շինարար մեծ տարրը։ Այդ եղելութիւնները տեղի ունեցան Սարգիս Աջատարի օրերը, տագնապի մատնելով Էջմնածինն ալ, որ Ուզուն Հասանի իշխանութեան ներքեւ անցած էր (§ 1505)։ Փոքր-Ասիոյ յաղթութիւններէն ետքը Ֆաթիհ իր աշխարհակալութիւնը շարունակեց, եւ 1475-ին Կաֆա ալ առաւ Գենուացւոց ձեռքէն, եւ անկէ ալ Հայ գաղթականութիւն մը փոխադրեց իր մայրաքաղաքը։ Կաֆայի անունը զօրաւոր փաստ մըն է հռոմէականներու ձեռքը. բոլոր անկէ եկողները հռոմէադաւան ենթադրելու, եւ անով իրենց դաւանակիցներուն թիւը աւելցնելու, սակայն Կաֆացի հայաբնակութիւնը, Ունիթոր մասէն զատ հայադաւան մեծ մաս մըն ալ ունէր, եւ քաղաքին մէջ երկու Հայ եպիսկոպոսներ եղած, եւ մէջերնին վէճեր մղուած ըլլալուն յիշատակութիւնը (ԱՐՐ. 230) բաւական է ցրելու անոնց ենթադրութիւնը։ Չենք կարծեր որ կարենան ըսել, թէ Ֆաթիհ ընտրովի միայն հռոմէադաւանները բերած էր իր մայրաքաղաքը, մանաւանդ որ անոր համակրութիւնը վաստկուած էր իրեն բարեկամ հայադաւաններուն, եւ ոչ թէ թշնամի Գենուացւոց բարեկամ հռոմէադաւաններուն։ Ս. Նիկողայոս եկեղեցիի մը անունն ալ փաստ մը չընծայէր Կաֆայէ միայն հռոմէադաւաններ եկած ըլլալուն. զի Լատիններու Ս. Նիկողայոսէն զատ, հայադաւաններուն ալ նոյն անունով եկեղեցի մը ունեցած ըլլալը հաստատուած է։ Ուստի միայն Կոստանդնուպոլսոյ հայաբնակութեան՝ ոչ թէ հռոմէադաւան եղած, այլ միայն անոր մէջ հռոմէադաւան մաս մըն ալ գտնուած ըլլալը կրնայ ընդունուիլ։ Հայեր արդէն իրենց յատուկ եւ օրինական դիրք մը կազմած էին Յովակիմ եպիսկոպոսի պատրիարքական անուն եւ իրաւունք ստանալովը (§ 1481), մինչ ոչ մէկ յատուկ գոյութեան կամ կացութեան յիշատակ չի գտնուիր հռոմէադաւաններուն համար։ Անոնք ազատ կրնային ըլլալ իրենց ներքին համակրութեան կամ համոզման մէջ՝ լատինասէր կամ լատինամիտ կամ լատինամոլ ըլլալ, բայց համահաւասար կերպով մաս կը կազմէին միակ հայ ազգութեան, ոչ առանձին ստացութիւն կամ հաստատութիւն կամ եկեղեցի ունէին, եւ ոչ ալ ունենալ կրնային։ Մայրաքաղաքին Հայ եկեղեցիներու թիւը որոշակի ճշդուած չենք գտներ այդ առաջին միջոցին մէջ, այլ հետզհետէ յիշատակուած կը գտնենք Ս. Սարգիս, Ս. Լուսաւորիչ, Ս. Նիկողայոս, Ս. Աստուածածին, Ս. Գէորգ եկեղեցիները (10. ՕՐԱ. 50)։ Սակայն Ալթը ճէօմաաթ, կամ Վեց հասարակութիւն անունը, որով կոչուած են Կոստանդնուպոլսոյ Հայերը առաջին հրովարտակներու մէջ, գոնէ վեց սկզբնական եկեղեցիներու գոյութիւնը կը պահանջէ, զի նոյն իսկ տաճկական ըմբռնումի մէջ, ամէն հասարակութիւն կամ ժողովուրդ կամ թաղ՝ իր աղօթատեղիով կը ստանար իր ուրոյն կազմութեան հիմը։

« 1507. Յովհաննէսի Ինքնութիւնը   |   1509. Կ. Պոլսոյ Պատրիարքներ »
© Gratun.org