Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Է. Աջակիր

1509. Կ. Պոլսոյ Պատրիարքներ

Կոստանդնուպոլսոյ հայաբնակութիւնը կամ լաւ եւս Օրմանեան հպատակ Հայութիւնը, իր յատուկ պատմագիրը չէ ունեցած, որ որոշակի ցուցնէր մեզի՝ անոր առաջին ժամանակներուն հանգամանքները, եւ ստիպուած ենք կցկտուր ակնարկներով կազմել անոր նախնական պատմութիւնը, մինչեւ որ հասնիք այն ժամանակներուն, ուր գլխաւոր գիրք ու կարեւորութիւն ըստացաւ ընդհանուր Հայութեան հանդէպ։ Կոստանդնուպոլսոյ Հայ գաղթականներուն սկզբնաւորութիւնը մինչեւ 1453 հոկտեմբեր 28 կը բարձրանայ (ՏԱԳ. 895), որ է ըսել առումէն միայն հինգ ամիս ետքը (§ 1476), ուսկից յետոյ շարունակաբար աճած է մինչեւ Յովակիմի պատրիարքութիւնը 1461-ին (§ 1488), ինչ որ աւելի զարկ տուած է Հայերուն բազմանալուն եւ ազդեցիկ դիրք կազմելուն։ Յիշեցինք Կաֆայի գաղութը 1475-ին, անկէ ետքը նշանաւոր եղած է եւս Գարամանի գաղութը 1479-ին, որուն յատկացուցած է Սամաթիա թաղը քաղաքին հարաւարեւմտեան ծովեզերեայ անկիւնը, ուր եղած է եւս առաջին պատրիարքարանը, թէ ոչ Յովակիմի առաջին օրէն, գոնէ քիչ ետքը։ Գարամանի գաղութէն առաջ վախճանած է Յովակիմ, բաւական երկար եւ արդիւնւոր առաջնորդութիւն վարած ըլլալով Օսմանեան հպատակ Հայերուն վրայ ի Կուտինա, ի Պրուսա, ի Ֆիլիպէ, եւ վերջէն ի Կոստանդնուպոլիս, մօտ 20 տարի։ Դժուար է որոշակի ճշդել Յովակիմի մահուան թուականը որ մինչեւ 1474 կը յիշուի (§ 1487), իսկ Ամիրտովլաթ բժշկապետ 1478-ին կը գրէ յեպիսկոպոսութեան տէր Նիկողայոսի մայրաքաղաքին Կոստանդնուպոլսի (ՏԱՇ. 198), եւ երկու թուականներուն մէջ կը մնայ Նիկողայոսի յաջորդելը, եւ հաւանակագոյն է վերջին թուականին մօտիկ, 1477-ին դնել անոր պատրիարքութիւնը։ Ոմանք կուզեն նոյնացնել զայն 1486-ին Անկիւրիոյ Կարմիր վանքը նորոգող Նիկողայոս եպիսկոպոսին հետ, սակայն ենթադրելի չերեւիր, որ Կոստանդնուպոլսոյ աթոռը բարձրանալէն ետքը իբր Անկիւրիոյ եպիսկոպոս յիշուէր, բայց եթէ ըսելով, որ Անկիւրիա իր նախկին տեղն էր, որուն խնամք կը տանէր Կոստանդնուպոլիս փոխադրուելէ ետքն ալ։ Այդ մեկնութեան կը նպաստէ դիտել, թէ այդ միջոցին տակաւին որոշ եւ զատուած վիճակներ չէին կազմուած Օսմանեան կայսերութեան մէջ, եւ եպիսկոպոսներ եւ վարդապետներ, որոնք աստեւանդ վաքերու կամ քաղաքներու մէջ կը մնային, իբրեւ պատրիարքին փոխանորդներ կը նկատուէին, եւ ոչ իբր իսկական թեմակալներ (09. ԹԷՈ. 210)։ Մեր տեսութեամբ այդ գրութեան հետեւանք պէտք է նկատել Մուրախխաս կոչումը, որով այսօր ալ Օսմանեան կառավարութիւնը կը ճանչնայ հայ թեմակալ առաջնորդները, մինչ բառին իմաստը պարզապէս պատուիրակ կամ պատգամաւոր կը հնչէ, եւ չի տար սեփական պաշտօն կամ իրաւասութիւն վարող թեմակալի գաղափարը։ Իբրեւ եկեղեցական յարաբերութեան կեդրոն, հաւանակագոյն դատեցինք ընդունիլ, թէ Կոստանդնուպոլիս Սսոյ հետ կապուած էր (§ 1487), սակայն Կոստանդնուպոլսոյ դիրքին հետզհետէ բարձրանալն ու զօրանալը, եւ Էջմիածինի սահմաններէն, զոր օրինակ Կաֆայէն եկող գաղթականները, եւ Մայրաթոռի հպատակ վիճակներուն Օսմանեան պետութեան ներքեւ անցնիլը, բնական կերպով Մայրաթոռի հետ ալ յարաբերութիւն ունենալու դուռ բացին, որով անզգալի հետզհետէ տկարացան Կիլիկիոյ յարաբերութիւնները եւ զօրացան Էջմիածինի հետ կապակցութիւնները, մինչեւ որ վերջնականապէս առաջինները խզուեցան, եւ երկրորդներուն տեղի տուին։

« 1508. Կ. Պոլսոյ Հայեր   |   1510. Ամիրտօվլաթ Բժշկապետ »
© Gratun.org