Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Է. Աջակիր

1513. Յովհաննէսի Քաշուիլը

Լուսաւորչի Աջին վերադարձը, որչափ ալ Վրթանէս օծոպեցիի անձնական աշխատութեանց եւ ճգանց արդիւնք, սակայն Յովհաննէս կաթողիկոսի օրով կատարուած յաջողութիւն մը ըլլալուն, անյարմար չդատեցինք, անով որոշել զինքն համանուն կաթողիկոսներուն մէջէն, եւ աջակիր մակդիր անունը տուինք անոր, քանի որ ուրիշ կողմէն, ոչ ծննդավայրէն եւ ոչ նախընթաց պաշտօնէն տեղեկութիւն չէ տրուած զայն տարորոշելու համար։ Կաթողիկոսներու տրուած կարգի թուահամարը մենք անբաւական սեպած ենք համանունները իրարմէ զատելու, որովհետեւ այդ թուահամարները ժամանակին պաշտօնական կիրառութեամբ նուիրագործուած չեն, եւ վերջին գրողներն ալ իրարմէ տարբեր թուահամարներ կը գործածեն, եւ աւելի շփոթութեան քանի թէ ճշդութեան կը ծառայեն։ Այս է պատճառը, որ մենք անդստին մեր պատմական ուսումնասիրութեանց սկիզբէն աշխատած ենք իւրաքանչիւր անունին մակդիր անուն մըն ալ աւելցնել անխափան, գործածուածները ընդունելով եւ պակասները լրացնելով։ Իսկ կարգի թուահամարը կը պահենք միայն, իբրեւ ցուցակագրութեան պահանջ, հակաթոռները դուրս ձգելով, իսկ աթոռակիցները թուահամարին անձնելով, Յովհաննէս Աջակիրին գործունէութեան գալով, Աջին վերադարձէն զատ ոչ մի եղելութիւն չենք գտներ իր օրով Մայրաթոռի մէջ կատարուած, եւ բոլորովին ամուլ միջոց մը կը կազմեն իր տարիները։ Գործունէութեան պակասութեան հետ, անծանօթ կը մնան իր պաշտօնավարութեան տեւողութիւնն ալ, վերջեւորութիւնն ալ։ Դավրիժեցին ոչ մի յիշատակութիւն չունի 1476 եւ 1493 տարիներուն մէջ, եւ վերջին թուականին ներքեւ առաջին անգամ Միւս-Այլ Սարգիսը գլուխ կանցնէ, ուսկից կրնար եզրակացուիլ, թէ Յովհաննէսի կաթողիկոսութիւնը մինչեւ 1493 տեւած ըլլայ, որ կըլլայ մերձաւորաբար 20 տարի տեւողութիւն, 1474-էն սկսելով (§ 1505)։ Բայց այդ չէ մեր պաշտպանելիք ժամանակագրութիւնը, եւ մեր տեսութիւնը կը պարզաբանենք, իրերը իրենց իսկութեան մէջ նկատի առնելով։ Յիշատակներու եւ ակնարկներու դատարկութեան մէջ, մեզի իբրեւ թանկագին աղբիւր կը նկատենք Ռոշքեանի ժամանակագրութիւնը, ուր կը յիշուի Յովհաննէս կաթողիկոսին 1485-ին Լեհաստանի Կամենից քաղաքին մէջ գտնուիլը (ԱՐՐ. 230)։ Ինչ առիթով կամ ինչ պատճառով այդ հեռաւոր ուղեւորութեան ձեռնարկած էր, կամ թէ Լեհահայ գաղթականութեան համար ինչ գործունէութիւն ունեցած էր, Ռոշքեան չի բացատրեր եւ տեղւոյն յիշատակարաններն ալ կը լռեն, եւ բնաւ նշոյլ մը չենք կրնար գտնել՝ ուսկից լուսաբանութիւն մը քաղենք։ Յովհաննէս առաջին կըլլայ Էջմիածնի կաթողիկոսներուն մէջէն, որոնք տարաշխարհ ուղեւորութեան ելած են կրկին նպատակներով, գաղթական Հայերու հոգեւորական կացութեանը հսկելու, եւ գաղթական Հայերէ նիւթական նպաստներ հաւաքելու, Մայրաթոռոյ կարօտութիւնը դարմանելու, եւ անյագ տիրապետողներու դրամական քաղցը յագեցնելու համար։ Եթէ 1485-ին Կամենից կը գտնուէր, առ նուազն 1484-էն Էջմիածինէ մեկնած կըլլար, եւ որովհետեւ նորէն դառնալն ալ չի յիշուիր, իր աթոռը մոռցած պէս տարաշխարհ թափառող մը կըլլայ այլեւս, եւ իբրեւ գահակալ նկատելու պէտք չի մնար, որով մենք ալ յիշեալ 1484 թուականէն Յովհաննէսը հրաժարականով աթոռէն հեռացած կը նկատենք, եւ իր կաթողիկոսութեան տեւողութիւնը փակենք։

« 1512. Վրթանէս Օծոպեցի   |   1514. Յովհաննէս Նահատակ »
© Gratun.org