Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Յովհաննէս Է. Աջակիր

1514. Յովհաննէս Նահատակ

Յովհաննէս կաթողիկոսի մը անունը տեսեր են ոմանք 1505 թուականին ներքեւ (ԱՐՐ. 230), եւ նոր Յովհաննէսի մը դիմաց գտնուիլ կը կարծեն, սակայն նոր Յովհաննէսի մը անունը չի յիշուիր Դավրիժեցիէն եւ Երեւանցիէն, թէպէտ բազմաթիւ աթոռակիցներու անուններ ցուցակագրուած են (ԴԱՎ. 337), ինչպէս պիտի տեսնենք։ Ուստի կը հաւանինք նոր Յովհաննէսի մը գոյութեան ենթադրութիւնը մէկ կողմ թողուլ, եւ ըսել, թէ 1474-ին բուն գահակալութեան անցած, եւ 1484-ին Էջմիածինէ եւ աթոռէ հեռացած, եւ 1485ին Կամենից գտնուող Յովհաննէս Աջակիրն է, որ տակաւին կապրէր 1505-ին, եւ իր անունը պատահաբար գրուած է մասնաւոր յիշատակարանի մէջ, որուն ուր եւ երբ գրուած ըլլալը ցուցած չէ, եւ թերեւս Լեհաստանի մէջ գրուած յիշատակարան մըն է, ուր կը գտնուէր Յովհաննէս։ Եթէ կը ներուի մերձեցուցմամբ ընդարձակել պատմական պարագաները, մենք իբր հաւանական պիտի ընդունէինք, նոյնացնել Յովհաննէս Աջակիրը, այն Յովհաննէս հայրապետին հետ, որ 1508-ին Սարգիս եպիսկոպոսի եւ Դաւիթ կրօնաւորի մը հետ, Կոստանդնուպոլիս եկան Էջմիածնի նուիրակութեամբ, եւ այնտեղ նահատակեցան գլխատմամբ սրոյ (ԱՍՏ. Ա. 257), եւ անուննին տօնացոյցի մը մէջ ալ նշանակուեր է, թէպէտ այդ յիշատակը յառաջ բերողը կաւելցնէ թէ չիք ի միջի պատմութիւն նահատակութեան նոցա (ՎՐՔ. Ե. 280)։ Շատ յարմար կու գայ ըսել, թէ Յովհաննէս Էջմիածնի համար նպաստ հաւաքելու նպատակով Հայ գաղթականներու շրջանը կատարած ատեն, այդպիսի վախճան մը ունեցած ըլլայ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Այդ ենթադրութեան իբր հաստատութիւն կրնանք աւելցնել թէ, տէր Յովհաննէս արքեպիսկոպոս Ասլանպէկենց եւ Սարգիս եպիսկոպոս եւ Ստեփանոս եպիսկոպոս եւ Դաւիթ աբեղայ, 1506-ին ի հայրապետութեան տեառն կաթողիկոսի տէր Սարգիս կը գտնուին Սեչով կամ Սուչաւա քաղաքը նուիրակ ի սուրբ Էջմիածնէն (ՏԱՇ. 55)։ Յովհաննէսի անխտիր հայրապետ կամ կաթողիկոս կամ արքեպիսկորոս գրուիլը կրնայ մեկնուիլ իր հրաժարեալ կաթողիկոսի կերպարանովը։ Այդ ենթադրութիւնները ստուգութեան կը մօտենան ուրիշ յիշատակարանով մը, ուր պատմուած է Էջմիածնի նուիրակներու Ամասիոյ մէջ նահատակուիլը (ՀԱՅ. 587)։ Նուիրակներն են Մեծ Յովհաննէս եպիսկոպոս ազնուական եւ տէր Սարգիս եպիսկոպոս եւ Դաւիթ կոյս աբեղայ, որոնք միւռոնով եւ օրհնութեամբ կու գան Բիւզանդիա, անկէ կանցնին, Կաֆա, Մոլտաւիա, Սուչաւա, Իլվով, Աքքըրման, եւ կը դառնան Կոստանդնուպոլիս, ուսկից իբր թէ Դաւիթը Ամասիա կը զրկեն, եւ հոն կը ձերբակալուի իբր լրտես եւ տանջանքներու կենթարկուի։ Սակայն Ամասիայի յիշատակութիւնը աւելորդ եւ անիմանալի կը մնայ, վասնզի առանց ուրիշ ծանրօթութեան երեքը միասին կը գտնուին ձերբակալուած։ Մեծ վէզիր Ալի փաշայի կը հանուին, խոնդքարի կամ հիւնքեարի՝ որ է սուլտանին լուր կը տրուի, մեծ տիվան կը կազմուի, Ղափճոց օտան կը բանտարկուին, որոնք ամէնքը Կոստանդնուպոլսոյ եւ ոչ Ամասիայի կը պատկանին։ Երեքն ալ ուրացութեան չհաւանելնուն ի չարչարանքն զանազան աւելի աւուրք հնգետասան տանջուելէ ետքը (ՀԱՅ. 589) կը գլխատուին 1506 հոկտեմբեր 17-ին (ՀԱՅ. 590)։ Նոյն անուններ եւ նման պարագաներ կը յորդորեն նոյնացնել այդ զանազան յիշատակները, թուականի տարբերութիւնն ալ շուտով կը մեկնուի Ե. եւ Է. հայ թուատառերու շփոթութեամբ, եւ կրնանք իբր ստոյգ ընդունիլ Յովհաննէսի եւ իր ընկերներուն նուիրակութեամբ երկար պտոյտներէ ետքը 1506-ին Կոստանդնուպոլիս նահատակուիլը։

« 1513. Յովհաննէսի Քաշուիլը   |   1515. Նոր Վկաներ »
© Gratun.org