Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Գ. Միւսայլ

1518. Չորս Աթոռակիցներ

Ներկայ պարագայիս մէջ, Դավրիժեցին, որ մեզի առաջնորդ եղող նշանաւոր հեղինակութիւնն է, 1493, 1499, 1504, եւ 1506 թուականներուն ներքեւ, հաստատուն կերպով կը կրկնէ, նոյն տէր Սարգիս բացատրութիւնը, որով այդ ժամանակամիջոցին համար անհրաժեշտ է Միւսայլ Սարգիսը իբր բուն կաթողիկոս ճանչնալ, եւ չարդարանար, 1466-է Սարգիս Գ., 1490-է Արիստակէս Գ., 1498-է Թադէոս Ա., եւ 1503-է Եղիշէ Բ. անունները իբր բուն կաթողիկոս արձանագրելու գրութիւնը (ԺԱՄ. 636)։ Կը մնայ միայն հետազօտել թէ Միւսայլ Սարգսի հետ եղող աթոռակիցներ մէկտեղ պաշտօնի վրայ գտնուած են, թէ ոչ իրարու յաջորդելով պաշտօն վարած են։ Այդ հետազօտութեանց ալ գլխաւոր աղբիւրը կընդունինք Դավրիժեցին, ուրիշ մասնաւոր յիշատակներու հետ բաղդատելով, քանի որ չեն հրատարակուած Փիրղալէմեան հաւաքածոյին յիշատակարանները, որ կրնային միայն լուսաբանութիւններ ընձեռնել։ Այդ կարգին առաջին նշանակած են ոմանք Վրթանէս Օծոպեցին (ԶԱՄ. Բ. 227-ե) զոր մենք արդէն չընդունեցանք (§ 1512), որով առաջին կը մնայ Արիստակէս, զոր կը համաձայնինք Արիստակէս Գ. ըսել, բայց լոկ աթոռակցութեան իրաւունքով։ Դավրիժեցին զայն կը նշանակէ 1493-ին (ԴԱՎ. 337) եւ Երեւանեցին 1492-ին (ՋԱՄ. 20)։ Սակայն ուրիշ յիշատակարաններ 1486-է ունին անոր անունը (ԱՐՐ. 230), ինչ որ կը ցուցնէ թէ Յովհաննէսի մեկնելէն քիչ ետքը, Սարգիս պէտք զգացած է իրեն աթոռակից մը առնել, որով ինքզինքը գահակալ նկատած է, ինչպէս որ մենք արձանագրեցինք։ Իսկ 1499-ին միւս աթոռակից յիշած ատեն, Դավրիժեցին այլ եւս Արիստակէս անունը չի տար, որով կը թելադրուինք հետեւցնել թէ Արիստակէս Գ. 1499-ին կամ քիչ առաջ վախճանած է, եւ Սարգիս առանց ընկերի չմնալու համար նոր աթոռակից մը առած է, ինչպէս որ ըսած ալ է թէ, այլ եւ եղեւ կաթողիկոս տէր Թադէոս (ԴԱՎ. 337), զոր չենք վարանիր Թադէոս Ա. կոչել, պարզապէս աթոռակցութեան տեսակէտէն։ Այդ Թադէոսի անունն ալ այլեւս չի կրկնուիր, երբ 1504-ին նոր աթոռակից մը կը նշանակուի, այլ եւ եղեւ կաթողիկոս տէր Եղիշէ, բայց միշտ կը կրկնուի բուն գահակալին անունը նոյն տէր Սարգիս (ԴԱՎ. 337)։ Այս տեղ ալ իրաւունք կունենանք հետեւցնել թէ Թադէոս Ա. մեռած էր 1504-ին կամ քիչ առաջ, որով դարձեալ իբր միակ աթոռակից պաշտօնի կը կոչուէր Եղիշէն, որ եւ Եղիշէ Բ. աթոռակցութեան իրաւունքով, որով երկուքէ աւելի չեղան երբեք կաթողիկոսները մինչեւ 1506։ Այս տարւոյն ներքեւ Դավրիժեցին երեք անուններ միանգամայն կը դնէ, Նոյն տէր Սարգիս եւ նոյն տէր Եղիշէ այլ եւ եղեւ կաթողիկոս տէր Ներսէս (ԴԱՎ. 337), Աթոռակիցներու կրկնումը կրնայ հետեւանք ըլլալ առջի երկունքներէն մէկին, եւ աւելի հաւանականութեամբ Սարգիսին, տկարացած վիճակով աշխատութեան եւ յօգնութեան անբաւական գտնուելուն։ Այդ Ներսէսը կրնայինք իրաւամբ Ներսէս Ե. կոչել, ինչպէս գրողներ ալ գտնուեցան (ԱՐՐ. 230), սակայն Ներսէս Ե. կոչումը վերջին ատեններ Աշտարակեցիէն պաշտօնապէս գործածուած ըլլալուն իր ստորագրութեան մէջ, եւ աթոռակից Ներսէսն ալ բուն գահակալութեան անցած չըլլալուն, պէտք չենք ունենար թուահամարներու փոփոխութիւն ընել, եւ առանց թըւահամարի կը թողունք Սարգիսի վերջին աթոռակիցը։ Իսկ Աշտարակեցիին Ներսէս Ե. թուահամարը առնելուն պատճառը Չամշեան է, որ առանց մի փաստի ուզած է աթոռակից Ներսէսը նոյնացնել Աղթամարայ Ստեփաննոս կաթողիկոսի եղբայր եւ յաջորդ Ներսէսի հետ, եւ մինչեւ իսկ Դավրիժեցին սխալած ըսելու չափ յառաջ գացած է (ՉԱՄ. Գ. 509)։ Չամչեանի հետեւողութեամբ է, որ սովորական ցուցակն ալ զանց ըրած է Ներսէսի անունը (ԺԱՄ. 636), թէպէտեւ Երեւանեցին ընդունած է այն 1506 թուականին ներքեւ, մինչ իսկ իբր գլխաւոր ու բուն աթոռակալ ցուցնելով (ՋԱՄ. 20)։ Այդ տեղ կը վերջանան Դավրիժեցիէն յիշուած Սարգիսի աթոռակիցները, որոնք իրարու յաջորդելով պաշտօն վարած են, եւ միայն վերջին տարիներ երկու աթոռակիցներ միանգամայն գտնուած են։

« 1517. Յաջորդելուն Պարագայն   |   1519. Կարծեցեալ Աթոռակիցներ »
© Gratun.org