Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Գ. Միւսայլ

1519. Կարծեցեալ Աթոռակիցներ

Իբր թէ Դավրիժեցիէ յառաջ բերուած աթոռակիցներու անունները քիչ ըլլային, ոմանք ուզած են ուրիշներ ալ աւելցնել ինչ ինչ թերի կամ թիւրիմաց ակնարկներու վրայ հիմնուելով։ Սակայն մենք չենք կրնար այդ անունները ցուցակին աւելցնել, եւ կը հիմնուինք Դավրիժեցիին եւ Երեւանեցիին լռելու վրայ, որոնք հաւատարմագոյն եւ հմտագոյն աղբիւրներ են։ Արեւելացինրէն մէկն էր Վրթանէս Օծոպեցին, որուն վրայ կանուխէն գրծ ենք (§ 1512)։ Իսկ երկրորդն է Յովհաննէս մը որ իբր նոր անձ երբեք յիշած չէ, եւ որուն նկատմամբ եղած յիշատակութիւնները շատ լաւ կրնան պատշաճիլ Յովհաննէս Աջակիրին, ինչպէս որ իր կարգին բացատրեցինք (§ 1514)։ Դաւիթ մըն ալ տեղ մը յիշուեր է եղեր, թէպէտ մենք չենք տեսած, եւ ոչ ալ գիտենք թէ ինչ հիմամբ Ներսէս եւ Դաւիթ միեւնոյն անձը կարծուած են (ԱՐՐ. 230), եւ չենք համարձակիր կաթողիկոս մը կամ աթոռակից մը աւելցնել, եւ ոչ ալ երկանուն մը ընդունիլ։ Ասոնցմէ զատ 1488 թուականին գրուած յիշատակարանի մը մէջ, ի հայրապետութեան տէր Յուսկանն տեսնուիլը (ԱՐՐ. 230), իրաւունք տուած է ոմանց Յուսիկ Բ. կաթողիկոս մըն ալ աւելցնել այդ միջոցին, զոր չունին ոչ Դավրիժեցին եւ ոչ Երեւանեցին, որ է ըսել թէ Մայրաթոռի մէջ լսուած անուն չէ։ Այս առթիւ դիտել կուտանք, թէ Հայրապետ եւ հայրապետութիւն կոչուածը հիներուն սովորութեամբ միայն կաթողիկոս եւ կաթողիկոսութիւն իմաստով գործածուած չէ, այլ վանքերու մէջ, ինչպէս վանական վարդապետները Հայր կը կոչուին, վանահայրն ալ Հայրապետ կը կոչուէր, իբրեւ Հայրերու պետ, եւ համապատասխանող նորագոյն Աբբահայր կոչման։ Այսպէս գրուած կը գտնենք. Ի հայրապետութեան տէր Սահակայ առաջնորդին Վարագայ (ՓԻՐ. 10), կամ Ես Ծերուն աբեղայս, որ ի նարդեան ժամանակիս հէրպետ կոչիմ հռչակաւոր մենաստանիս սուրբ Վարդանայ (ՓԻՐ. 45), եւ յաճախ ուրիշ յիշատակներու մէջ ալ։ Այդ միեւնոյն միջոցին, այսինքն 1491 թուականին կը տեսնենք Յուսիկ մը Գուգարաց Ս. Կարապետ վանքին առաջնորդ, որուն անունը կաթողիկոսին հետ յիշուած է, ի կաթողիկոսութեան Հայոց տէր Սարգիս եւ յեպիսկոպոսութեանն մերոյս տէր Յուսկանն (ԹՈՐ. Ա. 120), եւ կը կարծենք, թէ ուրիշ տեղ մը նոյն Յուսիկին հայրապետի անուն տրուած ըլլալը, յորդորած է ոմանք (ԱՐՐ. 230) Յուսիկ կաթողիկոս մըն ալ աւելցնենք Սարգիսի բազմաթիւ աթոռակիցներու շարքին, մինչ մենք բաւական փաստ չենք գտներ իրենց կարծիքը ընդգրկելու։ Անցողակի աւելցնենք, որ Ալիշան, այդ գիւտին հեղինակը, Յուսիկ Բ. եւ ոչ Յուսիկ Գ. կը կոչէ իր գաղափարած կաթողիկոսը, որով անուղղակի կերպով հերքած կըլլայ անոնց կարծիքը, որոնք Ներսէս Մեծէ ետքը Յուսիկ Բ. կաթողիկոս մը կը դնեն եւ կը պնդեն, (§ 157), պարզապէս գրչութեան տառերու տարբերութեամբ կազմուած ենթադրութիւն մը։

« 1518. Չորս Աթոռակիցներ   |   1520. Ժամանակին Ամլութիւնը »
© Gratun.org