Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Գ. Միւսայլ

1521. Սէֆիներու Զօրանալը

Քաղաքական կացութիւնը նոր կերպարան առաւ այդ միվոցին վասնզի Աքքօյունլուներու թագաւորութիւնը, Գարաքօյունլուները ընկճելով իր գագաթնակէտը հասնելէն ետքը, յանկարծ դէպի կործանում սկսաւ քալել։ Ուզուն Հասանի 1479-ին մեռնելէն ետքը՝ անոր յաջորդեց Եաղուպ թէպէտ ոմանք անկէ առաջ Խալիլ մըն ալ կը յիշեն, որ քանի մը ամիս գահը յափշտակեց։ Եաղուպ հազիւ մինչեւ 1845 կրցաւ իշխանութիւնը պահել հակառակորդներու հետ մաքառելով, եւ իր դեղակուր սպանութենէ ետքը, բազմաթիւ մրցակիցներ իրարու հետ պատերազմելով եւ իշխանութիւնը իրարմէ յափշտակելով իրենց տէրութեան կործանումը փութացուցին, մինչեւ որ նոր եւ բնիկ Պարսիկ հարստութիւն մը տիրեց դարուս վերջը 1499 ին այն է Սէֆիներու կամ Սոֆիներու ազգատոհմը։ Սէֆի ինքն Ատաւիլի իշխանն էր եւ զօրաւոր ցեղի մը շէյխը, որ Ճիհանշահի երեսէն փախստական Ուզուն Հասանի մօտ ապաւինած եւ անոր քրոջը հետ ամուսնացած էր։ Շէյխ Սէֆի Շիրվան գաւառը գրաւել ուզած ատեն պատերազմի մէջ մեռաւ, եւ իրեն յաջորդեց որդին Շէյխ Հայտար, որ Ուզուն Հասանի աղջկան հետ ամուսնացած էր։ Միշտ հետամուտ էր իր հայրենական ժառանգութիւնը ձեռք ձգելու եւ հօրը սպաննութեան վրէժը լուծելու բայց չյաջողեցաւ, եւ ինքն Հայտար եւ իր երէց զաւակները՝ Ալի եւ Իպրահիմ պատերազմի մէջ մեռան, եւ մնաց միայն մանուկն Իսմայէլ (ՏՊԷ. 353) յոր Աղթամար կղզին փախուցին եւ հոն աճեցաւ Հայերու կղզին փախուցին եւ հոն աճեցաւ Հայերու խնամատարութեամբ (ԶԱՔ. Ա. 7), Իսմայէլ որ մօրենական ազգակցութեամբ Աքքօյունլուներէն սերած էր, կրցաւ Պարսիկներէն կուսակիցներ գտնել, որոնք զզուած էին վերջին խռովութիւններէն եւ ձեռնարկեց նոյն իսկ Պարսկաստանի թագաւորութեան հետապնդել։ Վերջին թագաւորներէն Ռիւսթէմի դէմ ելաւ եւ սպաննեց զայն 1497-ին, եւ հետզհտէ յաղթեց Ահմէտի, Էլվէնտի եւ Մուրատի, եւ 1499-ին Թաւրիզն ալ գրաւեց, եւ բոլոր Պարսկաստանը նուաճելով 1502ին, Ասպահանի մէջ Շահնշահ հռչակուեցաւ (ՏՊԷ. 353), եւ Սոֆիներու կամ Սէֆիներու հարստութեան հիմնադիրն եղաւ, որոնք երկուքուկէս դար յաջորդեցին Պարսիկ գահուն վրայ։ Այդ կեպով Էջմիածինն ալ Հայաստանի մեծ մասին հետ Սէֆիներու իշխանութեան ներքեւ մտաւ, որ աւելի նշանաւոր եղաւ բռնակալ տիրապետութեամբ քան շինարար իշխանութեամբ։ Երեւանեցին Սարգիս 16-րդ տարին կը դնէ Շխհէտարի որդի եւ Շխսէֆուն թոռ Շահ Իսմայէլի թագաւորութիւնը, որ կը պատասխանէ Միւսայլ Սարգիսի կաթողիկոսութեան մեր տուած թուականին, այսինքն է 1484-ին (§ 1513), միայն ուղիղ չէ 1491-ին դնել Շահ Իսմայէլի թագաւորութիւնը (ՋԱՄ. 20), որ ճշդուած հաշուով տեղի ունեցած է 1499-ին (ՃՆՏ. 187)։ Պարսից թագաւորութեան կրած այդ մեծ փոփոխութիւնը նշանակութիւնն ունեցաւ Հայ ազգին եւ կաթողիկոսութեան համար, եւ նորանոր տագնապներու դուռ բացաւ, միայն թէ ներքին պատերազմները, Պարսկաստանի մէջ շրջափակուեցան, եւ Հայատսանի վրայ չտարածուեցան։

« 1520. Ժամանակին Ամլութիւնը   |   1522. Սարգիսի Տեւողութիւնը »
© Gratun.org