Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Գ. Միւսայլ

1522. Սարգիսի Տեւողութիւնը

Առեղծուածական ըլլալու չափ դժուար է Միւսայլ Սարգիսի կաթողիկոսութեան վերջաւորութիւնը ճշդել։ Դավրիժեցին, որ ընտրելագոյն աղբիւր է, 1506-ին Սարգիսի հետ Եղիշէ եւ Ներսէս աթոռակիցները նշանակելէն ետքը, տասնամեայ ոստում մը կընէ մինչեւ 1515, եւ այս թուականին կը նշանակէ պարզապէս կաթողիկոս տէր Զաքարիա, ոչ վերոյիշեալ աթոռակիցներէն մէկը կրկնելով, եւ ոչ ալ Զաքարիայի նախապէս աթոռակից եղած ըլլալը յիշելով (ԴԱՎ. 337)։ Նորերէն իւրաքանչիւր ոք իր միտքի համաձայն ժամանակագրութիւն մը կազմած է, այդ դատարկ լցնելու եւ չարայարեալ գաւազան մը կազմելու համար, քանի որ յայտնի է որ աթոռի տասնամեայ պարապութիւն տեղի ունեցած չէ, եւ ենթադրելի ալ չէ։ Ինչ որ ամէնուն կողմէ հաստատուն բռնուած է, Զաքարիայի 1515-ին կաթողիկոսանալն է. Դավրիժեցին հետեւողութեամբ, թէպէտ Դավրիժեցին ոչ թէ սկզբնաւորութեան թուականը կու տայ, այլ նոյն թուականին այսպէս յիշատակութիւն մը գտած ըլլալը կը վկայէ, համաձայն իր յայտնի ազդարարութեան (ԴԱՎ. 334)։ Դժուարութիւնը աւելցնող պարագայ մըն ալ այն տասնամեայ միջոցին համար մասնաւոր յիշատակարաններու չհանդիպելնիս է, որոնք կրնային մեզի կարեւոր լուսաբանութիւնն ընծայել։ Չամչեան չարայարութիւն մը կը կազմէ դնելով 1467 Սարգիս Բ., 1490 Արիստակէս Գ., 1498 Թադէոս Ա., 1503 Եղիշէ Բ., եւ վերջապէս 1515 Զաքարիա Դ. (ՉԱՄ. Գ. 509)։ Անոր հետեւած է սովորական ցուցակն ալ (ԺԱՄ. 635)։ Իսկ Երեւանեցին կը դնէ 1476 Սարգիս Գ., 1492 Արիստակէս Գ., 1499 Թադէոս Ա., 1504 Եղիշէ Բ.4 1506 Ներսէս եւ վերջապէս 1515 Զաքարիա Գ. (ՋԱՄ. 20)։ Ալիշան անուններու խճողում մը կը կազմէ դնելով, 1467 Սարգիս Բ. 1475 Յովհաննէս Ը. 1477 Սարգիս Գ. 1846 Արիստակէս Գ. 1488 Յուսիկ Բ. 1499 Թադէոս Ա. 1504 Եղիշէ Բ. 1505 Յովհաննէս Թ. 1506 Ներսէս Ե. եւ վերջապէս 1515 Զաքարիա Գ (ԱՐՐ. 230)։ Վերջիվերջո Զամինեան գրած է 1468 Սարգիս Բ. 1476 Յովտաննէս Է. 1477 Սարգիս Գ. 1506 Եղիշէ Բ. եւ միշտ 1515-ին Զաքարիա Բ. (ՋԱՄ. Բ. 227 ե)։ Այդ խառն եւ անյարիր ենթադրութեանց մէջ առաջին գիտելիքնիս այս է, թէ Դավրիժեցին յայտնի վկայութեամբ 1506-ին աթոռի վրայ կը գտնուի նոյն տէր Սարգիս (ԴԱՎ. 337) ուստի մինչեւ այդ թուականին եղող բոլոր անունները պէտք է ցուցակի չմտնեն իբրեւ աթոռակիցներ, ինչպէս որ կանուխէն ալ բացատրեցինք թէ ընդունելի եղողները (§ 1518) եւ թէ մեր տեսութեամբ անընդունելի երեւցածները (§ 1519)։ Նոյնը կը հաստատուի շատ մը յիշատակարաններէ ալ, որոնք միջանկեալ տարիներու համար Սարգիսը իբր կաթողիկոս կը յիշեն, մինչեւ 1506 մարտ 12 օրն, ուր գրուած է ի հայրապետութեան տեառն կաթողիկոսի տէր Սարգիսի (ՏԱՇ. 55)։ Այդ թուականէն յետոյ Սարգիսը յիշող յիշատակարանի չենք հանդիպած, բայց կարենալ գտնուիլը անհաւանական չենք կարծեր, քանի որ Սարգիսի մահուան ալ յիշատակութիւնը չենք գտներ։ Նուիրակներու պատմութեան մէջ (§ 1435), ակնարկ մը կայ 1506 տարին, Մի երթայք դուք միաբան, կաթողիկոսն եղեալ վախճան (ՀԱՅ. 589), որ շատ մութ է, եւ չի բաւեր Սարգիսը մեռած ըսելու նոյն տարին, որ Դավրիժեցին իբր կենդանի կը յիշէ նոյն տէր Սարգիս կաթողիկոսը (ԴԱՎ. 337)։ Բայց խնդիր է միշտ 1506-է 1515 տասնամեայն լրացնել։ Ենթադրութիւններէն մին է Սարգիսը 1506-ին վախճանած ըսելով, Եղիշէ Բ. որ երիցագոյն աթոռակիցն է, բուն գահակալ անցընել մինչեւ 1515։ Այս դրութիւնը ընդունած է Զամինեան, բայց մենք հիմ մը չենք տեսներ։ Երկրորդն է Զաքարիան 1515-էն առաջ բուն գահակալ դարձած ընդունիլ եւ տասնամեային մէջտեղերը որեւիցէ տարի մը՝ դնել Սարգիսի մահը եւ Զաքարիայի յաջորդելը։ Որչափ որ գիտեմք տակաւին այդ գրութիւնը մէկէ մը առաջարկուած չէ, այլեւ ամէնքն ալ Զաքարիան անխախտ կը պահեն 1515-ին, եւ խնդրոյ նիւթ եղող տասնամեան կը լրացնեն մասամբ Եղիշէի եւ մասամբ Ներսէսի բուն գահակալութեամբ։

« 1521. Սէֆիներու Զօրանալը   |   1523. Տասնամեայ Միջոց »
© Gratun.org