Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Գ. Միւսայլ

1526. Աղթամարի Կաթողիկոսներ

Աղթամարի աթոռին վրայ խօսած ատեննիս յիշեցինք Ստեփանոսի կաթողիկոսանալը 1464-ին (§ 1497), Էջմիածին արշակելը 1467-ին, եւ ետ դառնալը 1468-ին, (§ 1501), եւ աթոռի վրայ գտնուիլը 1477-ին, երբ Աջը Օծոպեցիին ձեռքով Էջմիածին դարձաւ (§ 1511)։ Յիշատակարաններ իր օրով կը դնեն Առտէրի եկեղեցւոյն շինութիւնը 1472-ին, եւ անոր անունը կը յիշուի մինչեւ 1487 (00. ԲԻԶ. 1196), եւ այդ միջոցներուն իրեն յաջորդած է միեւնոյն Գուրջիբէգեանց ազգատոհմէն իր եղբայրն Ներսէս զոր մենք չուզեցինք Էջմիածնի աթոռակից Ներսէսի հետ շփոթել, հակառակ ոմանց կարծիքին (§ 1518)։ Ներսէս կարճատեւ պաշտօնավարութիւն ունեցած է, նոյնպէս անոր յաջորդող Զաքարիան ալ, որ բոլոր Աղթամարայ կաթողիկոսներուն նման յարմատոյ եւ ի ցեղէն մեծ թագաւորին Գագկայ եղած կըսուին։ Աղթամարցի յիշատակագիր մը որ 1495 ին կը գրէ, յանցեալ ամին այսինքն 1494-ին կը դնէ Զաքարիայի մահը, եւ կաթողիկոս կը ճանչնայ Ստեփանոս մը (ԹՈՐ. Բ. 447), որ 1495-ին ալ յիշուած է (ԹՈՐ. Բ. 276), բայց 1496-ին տէր Ատոմ (ԹՈՐ. Բ. 426) կամ տէր Ադամ (00. ԲԻԶ. 1197) է Աղթամարի կաթողիկոսը։ Այս թուականէն մինչեւ 1542, որ է ըսել 46 տարիներու միջոց մը, անստոյգ են կաթողիկոսներու շարքն ալ, աթոռինկացութիւնն ալ։ Հաւաքարանը այդ միջոցին համար, նախ կը յիշէ Գրիգոր մը, որ 1509-է մինչ՛ 1534 պաշտօնավարած կըսուի, եւ իրեն յաջորդ կը նշանակուին Եղիազար եւ Պաղտասար եւ Ղազար, առանց կարենալու չարայարեալ յաջորդութիւննին հաստատել, եւ թերեւս պատահական պարապութիւններ ալ տեղի ունեցած են այդ միջոցին։ Այդ պարագաները կը հաւաստեն Աղթամարի շրջանակին մէջ ալ տիրող անկումը, ուր չկային այլեւս յաջորդներ այն քիչ ու շատ ուսումնական անձերու, որոնք այդ յիսնամեայ միջոցին սկիզբները կապրէին ինդպէս, են Յովհաննէս արքեպիսկոպոս գրոց աշակերտ, տէր Գրիգոր Աթաբէգեանց աստուածաբան եւ հռետոր, տէր Մկրտիչ րաբունապեր, եւ տէր Թումա Մինասեանց փիլիսոփայ (00. ԲԻԶ. 1196)։ Այդ անկումին իբր պատճառ կրնանք նկատել, դարուն վրայ տիրող տխուր ազդեցութիւնը, բայց յատկապէս ալ Աղթամարի կողերը ասպարէզ էին Աքքօյունլուներու եւ Գարաքօյունլուներու անդադար պատերազմներուն, եւ վերջին Շահ Իսմայէլ ռազմական ձեռնարկներուն։ Անոր Աղթամարի մէջ գտած ապաստանը (§ 1521), կերեւի թէ ոչ մի երախտագիտական զգացում չի յուզեց նոր աշխարհակալին սիրտին մէջ։ Երուսաղէմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքական աթոռներուն մէջ նշանաւոր եղելութիւններ չեն յիշուիր, եւ առաջիկային կը թողունք անոնց մասին խօսիլ։

« 1525. Յովհաննէս Թլկուրանցի   |   1527. Հայ Տպագրութիւն »
© Gratun.org