Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Զաքարիա Բ. Վաղարշապատեցի

1534. Երուսաղէմ և Սէլիմ

Երբոր Զաքարիա կաթողիկոսական գահակալութեան բարձրացաւ 1515-ին, կամ թէ այդ թուականէն ալ առաջ, երկիրը ահագին շփոթութեանց մատնուած էր, երկու հզօր վեհապետներու պատերազմներուն երեսէն, որոնք էին Պարսից շահ Իսմայէլը եւ Օսմանեանց սուլտան Սէլիմը։ Սէլիմ թէպէտ իր հօր Պայազիտի անդրանիկը չէր, բայց Եէնիչերներու պաշտպանութեամբ յաջորդ նշանակուեցաւ, 1512-ին։ Պայազիտ Բ. իր որդիներն ու թողռները կուսակալութեանց գլուխ անցուցած էր, որով փառասէր ձգտումներ եւ մրցակից հակառակութիւններ տեղի ունեցան, եւ Սէլիմ հետզհետէ իր փառասիրութիւնը ընդարձակելով, իր հայրը հրաժարելու եւ զինքն յաջորդ հռչակելու ստիպեց, եւ հրաժարելուն երրորդ օրը Պայազիտ մեռաւ եւ ամէնէուն համոզումը եղաւ թէ Սէլիմ զհայր իւր եսպան (ՍԱՄ. 175), որ եւ յաջորդաբար եղբայրները ու եղբօրորդիներն ալ սպաննելու տուաւ, իր ապահովութեան համար, եւ Եաղուպ կամ Անողոք մակդիր անունը ստացաւ։ Շրջակայ թագաւորներէն Իսմայէլ միայն Սէլիմը չշնորհաւորեց, եւ Սէլիմ 40,000 Շիի Իսլամներ, այսինքն Պարսիկներ կամ Պարսից դաւանակիցներ կոտորել տուաւ, որուն վրայ Իսմայէլ պատերազմ բացաւ, եւ Սէլիմ յարձակումներուն առջեւ երկիրը աւերեց որ պաշար չի գտնայ։ Ասով մէկտեղ Չալտրանի պատերազմին մէջ Սէլիմ յաղթական եղաւ 1514-օգոստոս 23-ին, եւ Իսմայէլ վիրաւոր Թաւրիզի մէջ ալ ապահով չըլլալով, աւելի ներքին գաւառներ ապաւինեցաւ։ Բայց իսկոյն ետ դարձաւ, երբոր Սէլիմի բանակը Պարսիկ սահմաններէն քաշուեցաւ, Օսմանեան կայսերութեան կցելով Հայաստանի մի մասը, այսինքն Կարնոյ, Կամախու եւ Մշոյ գաւառները, սակայն Էջմիածին եւ արեւելեան գաւառներ միշտ Իսմայէլի մնացին, որ դէպի Վրաստան եւ Կովկաս աւելի ընդարձակեց իր տիրապետութիւնը։ Սէլիմ նոր արշաւանքներ կազմեց դէպի հարաւ, 1515-ին Ասորիքի, 1516-ին Միջեգետքի, եւ 1517-ին Եգիպտոսի տիրեց, եւ 1517 ապրիլ 13-ին, Եգիպտացւոց վերջին սուլտանը Թուման կախաղանի վրայ սպանուեցաւ, եւ այդ օրէն Խալիֆայութեան, այսինքն իսլամութեան Մարգարէին յաջորդութեան իրաւունքը Եգիպտացիներէն Օսմանցիներուն անցաւ, եւ Արաբացի տարրը զրկուեցաւ իր դարաւոր իրաւունքէն, որ Թուրք տարրին փոխանցուեցաւ։ Այս պարագան աւելի փառաւորեց Օսմանեան կայսրութիւնը, որովհետեւ Սէլիմ Մէքքէի եւ Մէտինէի եւ բոլոր Արաբիոյ ալ տէրը հռչակուեցաւ, կամ ինչպէս պաշտօնապէս կը կոչուէր սուրբ քաղաքներու ծառայն ու պաշտպանն եղաւ։ Եգիպտոսէ դարձին Երուսաղէմ ալ մտաւ յաղթանակով, եւ տեղւոյն քրիստոնեաներուն հպատակութիւնը ընդունեցաւ։ Հայոց պատրիարքն էր Սարգիս, որ Յովհաննէս Թաւիլի (1506) երրորդ յաջորդն էր Մարտիրոսէ եւ Պետրոսէ ետքը, եւ 1507-ին աթոռ բարձրացած էր (ԲԱՌ. 51)։ Սարգիս փութաց նոր աշխարհակալին վաւերացնել տալ Հայոց ազգին սեփականութիւնները, եւ ներկայելով Էօմէրի եւ Սալահէտտինի եւ Եգիպտոսի սուլտաններուն հրովարտակները՝ անոնց հաստատութիւնն ուզեց, եւ Սէլիմ նոր մը տուաւ, որուն մէջ յականէ անուանէ յիշած էր զվանօրայս եւ զբաժինս տնօրինական սուրբ տեղեաց եւ զիրաւունս պատրիարքին։ Սէլիմ հրովարտակը առաջինն ու հիմն է Օսմանեան վեհապետներէն Հայերուն տրուած վաւերագիրներուն (ԱՍՏ. Ա. 248)։ Հայերը այդ առթիւ ոչ միայն իրենց ստացութիւնները ապահովեցին, այլեւ պաշտպանեցին Լատիններուն սեփականութիւնները, երբ Սէլիմ լսելով Լատինաց անթիւ ոսկիս եւ գանձս բազումս ունենալը, եւ ուզելով տիրանալ, անոնց եկեղեցականները բանտարկել հրամայեց, ուր եւ մնացին 29 ամիս, հազիւ ոգեպահիկ սնունդ ստանալով, ու բազումք մեռան ի քաղցու եւ ի դառն տանջանաց (ԱՍՏ. Ա. 249)։

« 1533. Յաջորդելուն Պարագաները   |   1535. Զաքարիայի Մահը »
© Gratun.org