Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Սարգիս Դ. Վրաստանցի

1539. Կ. Պոլիս և Սիս

Կոստանդնուպոլսոյ մէջ սուլտան Սէլիմ մեռած էր 1520 սեպտեմբեր 22-ին եւ իրեն յաջորդած սուլտան Սիւլէյման Ա. Քանունի, այսինքն է Օրէնսդիր, Օսմանեան գահուն ամէնէն բարձր եւ հոյակապ վեհապետը։ Իր գահակալութիւնը սկսաւ գթութեան եւ արդարութեան գործերով, եւ ուղղելով հօրը բռնակալ անգթութիւնները, 1521 յունուար 27-ին զսպեց Ասորիքի ապստամբութիւնը, օգոստոս 29-ին Պելկրատը առաւ Հունգարացիներէն, եւ 1522 դեկտեմբեր 25ին Հռոդոսը՝ ասպետներուն ձեռքէն, երբ Լատիններ անփոյթ էին Արեւելքին օգնել։ Փրանկիսկոս Ա. Գաղղիոյ թագաւորը եւ Կարոլոս Ե. Գերմանիոյ կայսրը իրենց ներքին գժտութիւններով կը զբաղէին, եւ Լեւոն Ժ. պապ նորաղանդութեան դէմ կը պայքարէր։ Այդ միջոցներուն, 1523-ին, կը մեռնէր Պարսից շահ Իսմայէլը, եւ իրեն կը յաջորդէր Թահմասպ կամ Թահմազ շահ, որուն մասին գովութեամբ կը խօսին մեր պատմիչները (ԶԱՔ. Ա. 10)։ Մեր նպատակը չէ Սիւլէյմանի քաջութեանց շարքը պատմել, որ մինչեւ Վիէննա հասաւ իր բանակներով, թէպէտ 1529 հոկտեմբեր 14-ին, ձմեռն ալ վրայ հասնելուն պարտաւորուեցաւ պաշարումը վերցնել եւ ետ դառնալ։ Մեր պատմութեան կարգին համար յիշենք միայն, 1526-ին վերջերը, Կիլիկիոյ Իշիլի գաւառին գրաւուիլը, եւ 1527-ին Գարամանցիներու ապստամբութեան Օսմանցիներէն ընկճուիլը, բայց Սիս Տարսոն, Ատանա եւ ուրիշ Կիլիկիոյ քաղաքներ մեծամեծ վնասներ կրեցին, եւ Կիլիկիոյ Հայութիւնը մասնակից եղաւ պատերազմի աղէտներուն, որոնք վայրագօրէն մղուեցան երկու կողմերէն։ Թլկուրանցի Յովհաննէս Բ. կաթողիկոսը 1525-ին մեռած ըլլալով (§ 1525), իր յաջորդ Յովհաննէս Գ. Քիլիսցիին օրերուն կիյնան այդ պատերազմական աղէտները։ Իսկ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Նիկողայոսի (§ 1509) պատրիարքութիւն վերջացաւ 1489-ին, հարկաւ իր մահուամբ, վասնզի այն ատեն տակաւին չէր ճշմարտուեր առաջիկային սովորական դարձած փոփոխականութիւնը։ Իրեն յաջորդեցին Կարապետ 1489-է 1509, եւ Մարտիրոս մինչեւ 1526, որոնց գործերը անծանօթ մնացած ենյիշատակներու պակասութեամբ։ Մարտիրոսի օրերուն կիյնայ Կոստանդնուպոլսոյ հայաբնակութեան մէջ Թաւրիզեցի՝ կամ ընդհանրապէս Պարսկաստանցի տարր մըն ալ աւելնալը, զորս Սէլիմ փոխադրեց 1514-ին Շահ Իսմայէլի վրայ տարած յաղթութենէ ետեւ (§ 1534), եւ որոնց մէջ շատ էին արհեստաւոր եւ արհեստագէտ Հայազգիներ (ՉԱՄ. Գ. 511)։ Մարտիրոսէ ետքը 1526-ին Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան անցաւ Գրիգոր Վաղարշապատցի, Զաքարիա Բ. կաթողիկոսի եղբօրորդին։ Գրիգորի ծագումը կը հաստատէ կանուխէն դիտել տրուած կէտը թէ Կոստանդնուպոլսոյ աթոռը, որչափ ալ առաջները Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հետ յարաբերութեան մէջ կը գտնուէր, սակայն հետզհետէ թէ արեւելցի հայաբնակութեան շատնալովը, եւ թէ Էջմիածնի վիճակներէն լաւ մաս մը Օսմանեան կայսերութեան կրցուելովը, Էջմիածինի աթոռին հետ յարաբերութիւններ ընդարձակուեցան, եւ հետզհետէ անոր իրաւասութեան հետ կապուեցաւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութիւնը (§ 1509)։ Այդ տեսակէտէն շատ նշանակալից է Վաղարշապատցի եւ կաթողիկոսի եղբօրորդի եւ Էջմիածնի միաբան եպիսկոպոսի մը պատրիարքութեան ընտրուիլը։

« 1538. Յաջորդելուն Պարագաները   |   1540. Սարգիսի Մահը »
© Gratun.org