Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԱ. Բիւզանդացի

1545. Նախընթացն ու Աթոռակիցը

Դավրիժեցին 1536 թուականին ներքեւ կը գրէ. կաթողիկոս տէր Գրիգոր (ԴԱՎ. 337), առանց յայտնելու ով եւ ուստի ըլլալը, եւ ոչ ալ նախապէս աթոռակից եղած ըլլալը, եւ մենք ալ անհաւանա կան չդատեցինք Սարգիս Վրաստանցիին առանց աթոռակից ըլլալը (§ 1538)։ Ուր որ որոշ տեղեկութիւններ կը պակսին եւ մանր ակնարկներէ պատմութեան շարքը կապակցել կը պարտաւորուինք, ներեալ կըլլայ անշուշտ երբեմն մերձեցումներ ընելով դատարկներ լրացնել։ Այդ համարձակութեամբ դիտած ենք թէ Էջմիածինի մէջ Գրիգոր կաթողիկոս մը կերեւի, երբ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ Գրիգոր պատրիարք մը կը դադրի։ Աւելցնենք որ Գրիգոր պատրիարքը Էջմիածինեցի մըն է, եւ նոյն իսկ նախկին կաթողիկոսի մը եղբօրորդի (§ 1539), որ կերպով մը իրաւունք կու տայ առջեւ անցնելու եւ կաթողիկոսական աթոռին յաջորդութեան ձգտելու, այնպիսի ժամանակ մը որ կանոնական ընտրութիւնները պատահական եւ անձնական նախաձեռնութիւններով փոխանակուած էին։ Այդ տեսութիւններն են ահա, որ մեզի համարձակութիւն կու տան նոյն ինքն Զաքարիայի եղբօրորդի եւ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Գրիգորը տեսնել՝ Էջմիածնի գահակալ Գրիգորին մէջ, եւ այս դիտողութեամբ տուած ենք անոր Բիւզանդացի մակդիր անունը։ Ինչպէս ըսինք վկայեալ պատմութիւն մը չէ մեր տեսութիւնը, բայց պարագաներու մերձեցուցմամբ քաղուած եզրակացութիւն մըն է, որ իր ոյժ եւ արժէքն ունի, ուր ստոյգ տեղեկութիւններ չեն գտնուիր։ Գրիգորի կաթողիկոսութիւնը կը յիշատակուի 1540 թուականին ներքեւ ալ Մշոյ Ս. Առաքելոց վանքը (ԹՈՐ. Բ. 422) եւ Ջերմուկ քաղաքը (ԹՈՐ. Բ 456) գրուած յիշատակարաններուն մէջ։ Աւելի ետքն ալ 1541-ին դարձեալկը յիշէ զայն Դավրիժեցին երբ Գրիգորի մօտ աթոռակից մը աւելնալը կը պատմէ (ԴԱՎ. 337), եւ այս յիշատակութիւնն է անշուշտ, որուն կակնարկէ Ալիշան, որ Գրիգորը Գրիգորիս ալ կը կոչէ (ԱՐՐ. 230), ինչպէս կը կոչէ նաեւ Չմշկածագի մէջ գրուած յիշատակարան մը (ԹՈՐ. Բ. 364)։ Սակայն 1541 տարին պէտք չէ իբր Գրիգորի կաթողիկոսութեան վերջ համարիլ, ինչպէս ըրած են Չամչեան (ՉԱՄ. Գ. 517) եւ Երեւանեցին (ԶԱՄ. 20), զի Դավրիժեցին նոյն տարւոյն ներքեւ տակաւին կենդանի կընդունի նոյն տէր Գրիգոր կաթողիկոսը, աւելցնելով թէ այլ եւ եղեւ կաթողիկոս տէր Ստեփանոս (ԴԱՎ. 337), որով Ստեփանոս լոկ աթոռակից եղած կըյյալ 1541-ին եւ ոչ բուն գահակալ կաթողիկոս։ Այլ թէ երբ վերջացաւ Գրիգորի կաթողիկոսութիւնը ճշդելու փաստեր կը պակսին, եւ անյարմար չէր ըլլար զայն երկարաձգել մինչեւ 1545, երբ առաջին անգամ յիշատակուած է Գրիգորի յաջորդը Ստեփանոս (ԴԱՎ. 337)։ Որչափ ալ Դավրիժեցին կը գրէ թէ իր գրած թուականները սկզբնաւորութեան տարիներ չեն (ԴԱՎ. 334), սակայն քանի ժամանակները իրեն կը մօտենան աւելի ճիշդ տեղեկութիւններ գտած կըլլայ, եւ մենք իրաւունք կունենաք աւելի կարեւորութիւն տալ վերջին թուականներուն։ Մանաւանդ որ քիչ քիչ կը սկսին պատմական յիշատակներ ալ շատնալ, որով հնար կըլլար Դավրիժեցիին ճիշդ թուականներ գտնել։ Աւելի տեղեկութիւն չունինք Գրիգորի նկատմամբ։

« 1544. Բողոքական Երկիրներ   |   1546. Նոր Ծռազատիկ »
© Gratun.org