Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԱ. Բիւզանդացի

1547. Երուսաղէմի Գործեր

Ծռազատիկին տարին Հայոց պատրիարք եղած կըլլայ Աստուածատուր Մերտինցին, որ ըստ ոմանց 1523-ին ընտրուելով 19 տարի պաշտօնավարելէ ետքը 1542-ին տեղի կու տայ Փիլիպպոսի, եւ անոր մահուանէն ետքը 1562-ին նորէն աթոռ կը բարձրանայ իր հօրեղբօրորդւոյն Անդրէասի աթոռակցութեամբ եւ երկու տարիէն կը վախճանի 1504ին (ԲԱՌ. 61)։ Իսկ ըստ այլոց Աստուածատուր 1532-ին կը յաջորդէ Յովհաննէս Ղուկասեանի, որ էր լեալ յառաջագոյն կաթողիկոս Սսոյ, զոր մինչեւ իսկ Թլկուրանցիին հետ նոյնացնողներ կան (ԱՍՏ. Ա. 251)։ Սակայն ուրիշ տեղէ այսպիսի յիշատակ չկայ, եւ առ առաւելն Կիլիկիայէ եկող Յովհաննէս եպիսկոպոսի մը կրնանք պատշաճեցնել այդ ակնարկը։ Սոյն երկրորդ աղբիւրը Փիլիպպոս պատրիարքը չի ճանչնար, եւ 1542-ին Աստուածատուրին յաջորդ կը դնէ Անդրէաս Պարոնտէրը՝ Աստուածատուրի հօրեղբօրորդին, մինչ առաջին աղբիւրը 1462-ին կը յետաձգէր, եւ միանգամայն չի յիշեր Յովհաննէսը, որ երկրորդ գրութեան մէջ մեծ դեր ունի ազգային սեփականութեանց պաշտպանութեան համար։ Քանի որ երկու գրողներն ալ Երուսաղէմի միաբաններ են, որ պէտք է ձեռնուընին ունենային վաւերական գրութիւնները, մեզի անմեկնելի կը մնան իրենց տարբեր կարծիքները, եւ անհամաձայնութիւնները լուծելը իրենց կը թողունք, վասնզի այլուր Աստուածատուր կենդանի եւ գործակից կը յիշուի Անդրէասի հետ մինչեւ 1554 (ԱՍՏ. Ա. 263)։ Անդրէասի տրուած Պարոնտէր անունը, այդ մակդիրին առաջին յիշատակներէն մէկն է, բայց առաջիկային ուրիշներու ալ տրուած պիտի տեսնենք։ Զանազան բացատրութիւններ մտածուած են այդ մականունին, իսկ մեր կարծիքն է երկու պատուաւոր կոչումներու միացումը տեսնել այդ բառին մէջ Պարոն կոչումը սղումն է պատրոն (Patron) եւրոպական բառին (ՇԱԿ. 62, 64), եւ կը պատասխանէ հայերէն տանուտէր կոչման, եւ այսպէս կը կոչուէին միջին դարերու նշանաւոր եւ իշխանաւոր անձեր, իսկ Տէր կոչուածը իբրեւ պատուանուն սեփականուած էր եկեղեցականներուն։ Այս տեսութեամբ պարոնատէր, այսինքն պարոն եւ տէր կը կոչուէին այն եկեղեցականները, որոնք կանուխէն աշխարհիկ վիճակի մէջ իշխանաւորների դիրք վայելած էին։ Անդրէաս պարոնատէրին դառնալով, սաղիմական յիշատակներ կը պատմեն անոր շատ վէճերը եւ շատ յաջողութիւնները ազգային սեփականութեանց պաշտպանութեան համար։ Նա ինքն 1555-ին Կոստանդնուպոլիս ալ գացած է, իրեն փոխանորդ թողլով Խաչատուր եպիսկոպոսը (ԱՍՏ. Ա. 270), եւ այն տեղ չորս տարի մնալով Յոյներու Գերմանոս պատրիարքին հետ դատ վարած է կայսերական ատեանին առջեւ՝ ազգային իրաւունքներու ստացութիւններու համար, եւ յաջողութեամբ Երուսաղէմ դարձած, եւ 1560-ին նորոգած է Համբարձման եկեղեցին (ԱՍՏ. Ա. 272)։ Լատիններուն ալ պաշտպանութիւն եւ հիւրընկալութիւն ըրած է, երբոր անոնք հեռացած էին Սիոնի վանքէն, եւ անոնց առժամեայ բնակութիւն տուած է ի սուրբ Հրեշտակապետու վանքն մեր, մինչեւ առին հրաման թագաւորական՝ բնակիլ ի վանս Վրաց։

« 1546. Նոր Ծռազատիկ   |   1548. Մանկաժողովի Դադարումը »
© Gratun.org