Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1552. Երթալուն Պարագաները

Ստեփանոսի Հռոմ երթալուն մասին ազգային յիշատակարաններ եւ ժամանակագիրներ բնաւ ակնարկ մը չունին, նոյն իսկ Հռոմի դիւաններէն ալ ոչ մի պաշտօնական գրութիւն յառաջ բերուած է, եւ կաթողիկոսի մը անձամբ Հռոմ գալուն ամենանշանաւոր պատահարին պարագաները պատմող կամ եղելութիւնը յտշատակող մը չկայ։ Մեր տեսութեամբ անհնար էր որ Հռոմի դիւաններ լուռ մնացած ըլլային այդպիսի կարեւոր պատահարի մը վրայ, ուստի կրնայինք այդ կրկին կէտերու, այսինքն ազգային յիշատակներուն եւ Հռոմի դիւաններուն լռութեանցը վրայ հիմնուելով, իբրեւ ճշմարտուած եղելութիւն չընդունիլ Սալմաստեցիին Հռոմ երթալը, ինչպէս Պալճեան ինքն ալ լռութեամբ կանցնի, եւ Սալմաստեցիին ուղեւորութիւնն իսկ չի յիշեր (ԿԱԹ. 151), եւ Փափազեան ալ զանց կընէ յիշել միաբանական եւ համակերպական պայմանները (ՓԱՓ. 775), Ալիշան ալ զանց կընէ այս տեսակէտը (ՎԵՆ. 330), զոր կը պանծացնէ Չամշեան թէպէտ այն չի պարունակիր Գուալտերիոս Արետացիէ իր իսկ յառաջ բերած հատուածին մէջ, մանաւանդ թէ հակառակը կը քաղուի Գուալտերիոսի խօսքերէն, որ գրեր է թէ Ստեփանոս յոլով ինչ կարեւոր խորհէր ի միտս, այլ առաջիկայս ժամանակ խափան լինէր ջանից նորա (ՉԱՄ. Գ. 518)։ Մենք չենք ուզեր մեր քննադատութիւնը յառաջ մղել ուղեւորութիւնը ուրանալու չափ, եւ ըսել թէ Գուալտերիոս կամ Եղջերուաքաղ մը պատած է, եւ կամ խաբեբայի մը հանդիպած է, զի ըՍտեփանոսի Հռոմ երթալը կը հաստատուի, թէ վերոյիշեալ թուղթով, եւ թէ Եթովպացի Պետրոս արքեպիսկոպոսին ձեռնադրութեան վկայագրով, որ գրուած է 1549 սեպտեմբեր 6-ին կայսերանիստ եւ ի մայրաքաղաքն մեծն Հռոմ (ՀԱՅ. 593), ուր պապին նկատմամբ զփափան տեսնուլ ակնարկէն աւելի խօսք ալ չկայ (ՀԱՅ. 592)։ Բայց այս տեսակցութիւնն ալ ընդունելով, ուրիշ բան չենք տեսներ Սալմաստեցիին ընթացքին մէջ, բայց եթէ Եւրոպական օգնութեանց հետապնդութիւն մը, եւ Եւրոպական զարգացման միջոցներուն հմտանալու փափաք մը։ Ասոնց մէջ պէտք է առաջին կարգին դասել նորահնար տպագրական արուեստը, որով արդէն Հայ գիրքեր ալ երեւցած էին հրապարակի վրայ (§ 1527), բայց շարունակութիւնը ընդհատուած կը մնար (ԼԷՕ. 76)։ Սալմաստեցիին ուղղութեան հակառակ չէր մտերմական եւ համակրական յարաբերութիւններ ալ հաստատել Պօղոս Գ-ի հետ, ինչպէս կը յիշէ Չամշեան (ՉԱՄ. Գ. 58), բայց աւելի անոր յաջորդին Յուլիոս Գ-ի հետ, վասնզի Պօղոս չհասաւ յօբելեան տարւոյ հանդիսաւորութիւնները կատարել։ Հայոց կաթողիկոսը բերանացի եւ վարկապարազի յուսադրութիւններ ալ խոստանայ պապին, պարզապէս իր ակնկալած օժանդակութիւնը ձեռք ձգելու համար, եւ միանգամայն համարձակորէն հոգեւոր հաղորդակցութիւն ալ ընել անոր հետ, վասնզի Հայ եկեղեցւոյ ներողամիտ հոգին իրեն չէր արգիլեր այդպէս վարուիլ ամէն անոնց հետ, որ իրեն համամիտ են երեք նախնական սուրբ ժողովներու հիման վրայ։ Բայց այսչափը չի հաստատէր բնաւ թէ Սալմաստեցին Հռոմ գացած ըլլայ պապական իշխանութեան հպատակելու եւ Հռոմէական եկեղեցւոյ համակերպելու եւ հայադաւան եկեղեցին հռոմէադաւանի փոխարկելու համար։

« 1551. Սալմաստեցին Ի Հռոմ   |   1553. Էջմիածին Դառնալը »
© Gratun.org