Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1553. Էջմիածին Դառնալը

Ստեփանոս նոյնիսկ 1550 յոբելեան տարին չելած Հռոմէ մեկնած կըսուի, ուր անշուշտ հետաքրքրութիւնը եւ բարեպաշտութիւնը յագեցնելու շրջագայութիւնները եւ այցելութիւնները լրացուց եւ շիտակ անցաւ Գերմանիա, Կարոլոս Ե. կայսեր տեսակցութեան, որ այդ միջոցին սաստիկ զբաղուած էր Լուտերի վարդապետութեանց երեսէն՝ Գերմանիոյ մէջ տիրող ներքին խռովութիւններով (§ 1543)։ Այստեղ ալ մանրամասն տեղեկութիւններ կը պակսին Կաթողիկոսին եւ կայսեր միջեւ տեղի ունեցած յարաբերութեանց եւ յառաջ եկած արդիւնաւորութեանց մասին, եւ հաւանական եզրակացութիւնն է թէ կարեւոր արդիւնք մը ձեռք ձգուած չէ։ Գերմանիայէ կանցնի Լեհաստան բազմաթիւ Հայ գաղթականութեանց այցելեու, երբ կը թագաւորէր Զիկմունդ կամ Սիգիսմոնդոս Բ. Օգոստոս նշանաւոր իր աշխարհակալութիւններով եւ Հռոմի պապութեան դէմ ընդդիմութիւններով, եւ Գերմանական նորաղանդութեան եւ Սոկինանց աղանդին ցուցած պաշտպանութիւններով։ Այդ վերջին պարագան մանաւանդ նպաստաւոր էր Հայոց, որոնք Լեհաստանի մէջ տիրապետող հռոմէադաւան եկեղեցիէ անջատ դաւանութիւն ունէին։ Լեհաստանի յիշատակներ ալ մեզի յատուկ մանրամասնութիւններ չեն տար Ստեփանոսի գործունէութենէն որ կարծէս թէ անցած տեղերուն մէջ բնաւ հետք չէ թողուած անցած ըլլալուն վրայ, կասկած յարուցանելու չափ։ Սոյն այս 1551 տարին էր, որ Մոլտաւիոյ մէջ, որ է Պուղտան երկիրը Հայերու դէմ կրօնական հալածանք հռչակեց Ստեֆան իշխանը յունական որթոդոքսութեան կամ քաղկեդոնիկ գրութեան ուղղութեամբ։ Մոլտաւիա Սալմաստացիի ուղեգիծին վրայ կը գտնուէր, բայց չենք ստոյգ թէ մասնակցութիւն ուզեց ունենալ, կամ ազդեցութիւն կրցաւ ընել իշխանին վրայ, թէպէտեւ հալածանքը ոչ երկար տեւեց եւ ոչ ալ արդիւնք մը ունեցաւ (ՉԱՄ. Գ. 519)։ Սալմաստեցին իր ուղեւորութիւնը շարունակեց ցամաքի ճամբով, եւ Կաֆա եւ ուրիշ հայաբնակ քաղաքներ հանդիպելով Էջմիածին դարձաւ 1551 տարւոյ մէջ։ Մայրաթոռոյ դիւաններն ալ մեզի տեղեկութիւն չեն հայթայթեր թէ ինչ նիւթական կամ բարոյական արդիւնքներ կրցաւ քաղել Ստեփանոս իր Եւրոպական շրջագայութենէն, եւ ինչով կրցաւ օգտուիլ Էջմիածինը։ Երեւանեցին ալ ոչ մի յիշատակ չէ գտած այս ամին եւ Սալմաստեցիին ուղեւորութեան խօսքն ալ չըներ (ՋԱՄ. 20)։ Պարագաները մօտեցնելով կրնանք հետեւցնել, թէ տպագրական արուեստին աթոռակից Միքայէլի ձեռնարկը՝ իր առաջին շարժումը ստացած է Ստեփանոսի բերած տեղեկութիւններով, զի թէ Արեւելքէ Հռոմ եւ թէ Իտալիայէ Գերմանիա անցած ատեն Վենետիկ հանդիպած է, որ այն ատեն Եւրոպական լուսաւորութեան կեդրոնն էր, եւ ուր 150 տպարաններ կը գործէին (ԼԷՕ. 16) եւ ուսկից ելած էին առաջին Հայ տպագրութիւնները (§ 1527)։ Ստեփանոսէ կը սկսի Էջմիածինի եւ Հռոմի մէջ յարաբերութեանց նոր շարք մը, որուն հռոմէական մերձեցուցման գոյն կուզեն տալ ոմանք, եւ զայն իբր նպատակ կը կարծեցնեն, մինչ լոկ միջոց մըն էր այն՝ Եւրոպական զարգացման մերձենալու եռանդէն յառաջ եկած, ինչպէս յստակօրէն կը քաղուի վերեւ յիշուած ազգայնոց գրութենէն (§ 1551

« 1552. Երթալուն Պարագաները   |   1554. Ժամանակի Պատահարներ »
© Gratun.org