Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1554. Ժամանակի Պատահարներ

Ստեփանոս կաթողիկոսի իբր եռամեայ բացակայութեան միջոցին, Մայր աթոռոյ գործերը վարողն էր Միքայէլ Ա. Սեբաստացի, աթոռակից կաթողիկոսը (§ 1549)։ Սակայն պէտք չէ բնաւ այնպէս ենթադրել թէ Ստեփանոս իբր հրաժարեալ հեռացած ըլլայ, եւ եկած ատեն Միքայէլ զառաջին պատիւ նորին եւ զնախագահութիւն անոր դարձուցած ըլլայ (ՉԱՄ. Գ. 518)։ Ստեփանոս մեկնեցաւ գահակալի դիրքը վրան պահելով եւ Միքայէլ իբր տեղակալ գործեց, արդէն ալ եթոռակիցի դիրքը կը բաւէր որ կարենար կաթողիկոսական գործերը լիապէս լրացնել։ Անծանոթ կը մնայ եւս մեզի թէ ինչ գործունէութիւն ունեցաւ Միքայէլ իբր տեղակալ մնացած տարիները թէպէտեւ շատ բան սպասելու ալ չեն քաջալերեր ժամանակին արկածալիր պատահարները պարսկական արշաւանքին պատճառով, որոնք թէպէտ ուղղակի Օսմանեան եւ ոչ Պարսկական գաւառներու վրայ կը ծանրանային (§ 1550), սակայն անհնար էր որ Էջմիածին ալ փորձանքներուն ազդեցութիւնը չկրէր։ Մանաւանդ որ Շահ Թահմազի Օսմանեան գաւառներուն պատճառած աղէտները, անշուշտ իրենց փոխադարձը պիտի ունենային սուլտան Սիւլէյմանի կողմէ, որ չէր ներեր երբեք Պարսիկներուն անոնց գործած աւերածը։ Հազիւ թէ Սիւլէյման պահ մը դադար գտաւ Հունգարացւոց դէմ վարած պատերազմներէն, նորէն Ասիակողմ դարձուց իր զէնքը եւ 1554 ապրիլին խաղացոյց իր բանակը, եւ աւերեց աւարեց ու գերեց գերփեց Նախիջեւան, Երեւան եւ Արցախ գաւառները (ԺՈՒ. 147)։ Էջմիածին այս շրջանակին մէջն էր, եւ Ստեփանոս ու Միքայէլ ծանրապէս զգացին արշաւանքին հետեւանքները։ Բարեբախտաբար Թահմազ շուտով տեղի տուաւ, եւ պատուագիր կերպով հաշտութիւն խնդրեց, սեպտեմբեր 26-ին զինադադար եղաւ, եւ 1555 մայիս 29-ին հաշտութիւն կնքուեցաւ (ԺՈՒ. 147), եւ բարեկամութիւնը տեւական ձեւ առաւ, եւ յոյժ մտերմական գրութիւններ փոխանակուցեան 1556-ին Սիւլէյմանիէ մեծ մզկիթին նաւակատեաց առթիւ, որ կատարուեցան օգոստոս 26-ին (ԺՈՒ. 148)։ Հարկաւ վերջին արշաւանքէն կրած վնասները դարմանելու հարկն էր, որ Ստեփանոսն ու Միքայէլը ստիպեց, երկու եւս աթոռակիցներ աւելցնել 1557-ին, որոնք եղան տէր Բարսէղ եւ տէր Գրիգոր, եւ չորսին ալ անունը միանգամայն կու տայ Դավրիժեցին (ԴԱՎ. 338)։ Վերջին երկուքը Վաղարշապատեցի տեղական ոյժեր կերեւան, եւ այդ մակդիրով կը կոչենք երկուքն ալ։ Բարսէղը համանուններուն մէջ Գ. կը հաշուենք, զի Արեւելեայց ընտրած կաթողիկոսը, որոշակի մերժուաց չլինելով եւ առողջ սկզբունքին պաշտպան կանգնած ըլլալով, աւելի քան հակաթոռ իբր աթոռակից նկատեցինք (1049)։ Իսկ Գրիգորը ԺԲ. կըլլայ համանունները մէջ։ Չորս կաթողիկոսներ միանգամայն ունենալու որոշումը, զոր վնասներու պահանջած դարմանին վերագրեցինք, հնար է նարքին խլրտումներ լռեցնելու ալ միջոց նկատել, զի ժամանակ մըն էր որ Վաղարշապատեցի խմբակը զինքն գործերէ հեռու կը գտնէր, եւ ժամանակին շփոթութիւններէն կրնար օգտուիլ Սալմաստեցիին եւ Սեբաստացիին դէմ կռուելու։ Ալիշան այդ երկուքէն առաջ Արիստակէս Դ. մը կը յիշէ 1555-ին մինչեւ 1564 տարիներու համար (ԱՐՐ. 231), սակայն որոշ աղբիւր մը չունի, զի սկսեալ ի հայրապետութեան Արիստակէս Գ-ի վրայ (§ 1518), քանի որ ուրիշ ոչ մի տեղ նոր Արիստակէսի մը յիշուելուն հանդիպած չենք, եւ այս պատճառով բոլորովին զանց կընենք այդ անոնը։ Դավրիժեցին ալ կանգիտանայ անոր գոյութիւնը, ապա թէ ոչ հինգ կաթողիկոսներ միանգամայն յիշած կըլլար, ուր չորս միայն կը յիշատակէ (ԴԱՎ. 338)։

« 1553. Էջմիածին Դառնալը   |   1555. Ստեփանոսի Տեւողութիւնը »
© Gratun.org