Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1555. Ստեփանոսի Տեւողութիւնը

Որոշակի գրուած չենք գտներ, թէ որչափ եւս ապրեցաւ Ստեփանոս Սալմաստեցին նոր աթոռակիցներ աւելցնելէն ետքը։ Դավրիժեցին 1567-ին կաթողիկոսներուն գլուխը կանցնէ Միքայէլ Սեբաստացին (ԴԱՎ. 338), որ կրնայ առնուիլ իբրեւ ըՍտեփանոսի մահուան թուական։ Ալիշան տեղ մը Ստեփանոսը 1551 կամ 1552-ին վախճանած կենթադրէ Էջմիածինի մէջ (ԱՐՐ. 231), մինչ Ստեփանոս հազիւ թէ այն տարին դարձած ըլլար իր աթոռը, իսկ այլուր կենդանի կենթադրէ մինչեւ 1564, Կաֆա գրուած յիշատակարանի մը վրայ հիմնուելով (ԱՐՐ. 230)։ Կամենիցի յիշատակարաններուն մէջ ալ 1566 սեպտեմբեր 1-ին կը գրուի ի կաթողիկոսութեան տեառն տէր Ստեփանոսի (ԲԺՇ. 143), որ յարմար կու գայ Դավրիժեցիէն քաղուած թուականին (ԴԱՎ. 335)։ Այս թուականներուն դէմ իբր դժուարութիւն կը նկատուի Միքայէլ Սեբաստացիի 1562-ին, իբրեւ բուն կաթողիկոս եւ իր կոնդակով Աբգար Եւդոկիացին Հռոմ ղրկելու ձեռնարկը, ուսկից շատեր կը հետեւցնեն Միքայէլի բուն գահակալ ըլլալը, եւ անկէ ալ Ստեփանոսի մեռած ըլլալը։ Այդ է սովորաբար ընդունուած գրութիւնը, որով Չամչեան Ստեփանոսը մեռած կը դնէ 1555 թուականին, այսինքն իբրեւ անցին սակաւ ժամանակք, Հռոմէ դառնալէ ետքը (ՉԱՄ. Գ. 519), իսկ սովորական ցուցակը 1547-ին կը վերջացնէ անոր կաթողիկոսութիւնը (ԺԱՄ. 636), որ Հռոմ երթալէ ալ առաջ կիյնայ։ Սակայն Կաֆայի եւ Կամենեցի յիշատակարանները յստակ են, եւ Ստեփանոսը կենդանի եւ կաթողիկոս կը ճանչնան մինչեւ 1566։ Եւ ոչ ալ կրնանք Ստեփանոսը այդ թուականներուն հռաժարուած եւ գորէ քաշուած ըսել, վասնզի Կաֆայի յիշատակագիրը Ստեփանոսէ զատ կը յիշէ եւ զայլ կաթողիկոսն, զորոց զանուանս ոչ գիտցաք, կըսէ, եւ ոչ գրեցաք (ԱՐՐ. 230), եւ գիտենք թէ այդ թուականին Ստեփանոսի հետ կաթողիկոսակից կը գտնուէին Միքայէլ Ա. եւ Բարսեղ Գ. եւ Գրիգոր ԺԲ։ Մենք պէտք կը զգանք այդ վկայութիւններուն ոյժ տալ, եւ համաձայն Դավրիժեցիին ժամանակագրութեան 1567-էն առաջ չանցընել Միքայէլի բուն գահակալութիւնը (ԴԱՎ. 338)։ Այդ գրութեամբ պէտք կըլլայ ըսել, թէ Միքայէլ կամ ներքին գժտութիւններէ եւ արտաքին նեղութիւններէ ստիպուած, եւ կամ նոր ձեռնարկներ Էջմիածինի բնակութիւնը, եւ իր ծննդավայրը Սեբաստիա քաշուեցաւ, որ Գետադարձի ալ հայրապետանոցը եղած էր (§ 857), բայց միշտ պահելով եւ պաշտպանելով իր աստիճանը եւ գործունէութիւնը։ Միւս կողմէ Ստեփանոս ալ տարիքը առած եւ տկարացած ըլլալով, պարտաւորուեցաւ գործերը թողուլ նոր Վաղարշապատեցի աթոռակիցներուն ձեռքը, որոնց երիցագոյնն էր Բարսեղ, եւ այդ տեսակէտով 1563-ին գրող յիշատակագիր մը կրցաւ պարզապէս գրել ի հայրապետութեան տեառն Բարսեղի (ԱՐՐ. 230)։ Սակայն մեր տեսութեամբ Միքայէլ Սեբաստիոյ մէջ Բարսեղ Էջմիածինի մեջ ազատօրէն գործելով ալ՝ բուն գահակալ չէին կրնար նկատուիլ, ցորչափ կենդանի էր Ստեփանոս եւ իր իրաւունքը կը պահէր կանոնաւորապէս։ Այդ պատճառով Ստեփանոսի անունին ներքեւ պիտի շարունակենք պատմել մինչեւ 1567 կատարուած գործերը, եւ Միքայէլի գործունէութեան մէկ մասը։

« 1554. Ժամանակի Պատահարներ   |   1556. Աղթամար և Աղուանք »
© Gratun.org