Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1556. Աղթամար և Աղուանք

Երեւանեցին 1557-ին դնելով Միքայէլի կաթողիկոսութիւնը, որ Դավրիժեցիէն Վաղարշապատեցի աթոռակիցներուն համար տրուած թուականն է (ԴԱՎ. 338), կը ներկայէ զայն իբրեւ զօրաւոր կամքի տէր անձ, որ կրցաւ Աղուանից եւ Աղթամարի կաթողիկոսներուն յաւակնութիւնները զսպել, եւ նախապէս, կըսէ ճմլեաց զկզակս Աղուանից եւ Աղթամարու կաթողիկոսացն (ՋԱՄ. 20)։ Որոշ չէ նախապէս բառին իմաստը, թէ Երեւանցիին նշանակած 1557-էն առաջ կատարուած գործի մը վրայ պիտի իմանանք, զի Միքայէլ 1545-է իվեր աթոռակից էր (§ 1549), թէ ոչ 1567-ին բուն գահակալ ըլլալէ ետքը կատարուած առաջին գործ պիտի հասկնանք։ Միքայէլի վերագրուած գործը Էջմիածինի աթոռին անմիջական իրաւասութեանց սահմաններուն պաշտպանութիւնն է, զոր Երեւանեցին քաղած է Մայրաթոռի մէջ պահուած գրութիւններէ եւ աւանդական յիշատակներէ։ Աղուանից կաթողիկոսը ուզած է իրեն սահմաններուն կցել Նախիջեւան, Գեղարքունի, Ղափան, Աստեւ եւ Լօռի գաւառները, իսկ Աղթամար ալ ձեռնարկած է իւրացնել Խոյ, Սալմաստ, Վան, Ամիդ, Արճէշ, Խլաթ, Մուշ եւ Բաղէշ գաւառները (ԶԱՄ. 20)։ Միքայէլ բուռն կերպով ընդդիմացած է, եւ Պարսիկ ինքնակալութեան դիմելով զլաւ ռաղամ մի, այսինքն զօրաւոր հրովարտակ ստացած է Շահ Թահմազէն, թէ Գանձակ, Պարտաւ, Աղստեւ, Լօռի, Զակամ, Նախիջեւան, Գեղարքունի, Ղափան, Խոյ եւ Սալմաստ, Էջմիածնի վիճակքն են (ԶԱՄ. 78)։ Հրովարտակին թուականը չի յիշեր, եւ մեզ հնար չէ ստուգել, միայն թէ՝ որ ի մէջ ՌԶ. թուոջն մերում նստաւ, եհան զլաւ ռազամ մի բացատրութիւնը (ՋԱՄ. 20), 1557-ին կամ քիչ ետքը կը ցուցնէ հրովարտակին ստացութիւնը, եւ պարագաները կը համեմատին Սիւլէյմանի արշաւանքին ժամանակներուն (§ 1554)։ Երկու սահմանակից տէրութեանց մէջ եղած արշաւանքները եւ գրաւումները՝ առիթ պիտի ընծայէին եկեղեցական իշխանութեանց ալ սահմաններուն շփոթուելուն, եւ անշուշտ այդ եղած է Աղուանից եւ Աղթամարի կաթողիկոսներուն սահմանին ընդարձակելու համարձակութիւն տուող պարագան։ Աղուանից աթոռը ի բնէ հպատակ էր Հայոց գլխաւոր աթոռին. սակայն տիրող շփոթութեանց պատճառով, Հայոց հայրապետութեան երկար ատեն պանդխտութեան մէջ գտնուելուն, եւ Էջմիածին դառնալէն ետքը կերպ կերպ դժուարութեանց ենթարկուելուն երեսէն՝ ամէն յարաբերութիւններ խանգարուած էին, վասն որոյ չէ զարմանք, որ եթէ մերն այսպէս, ապա զԱղուանիցն դու մտածեա թէ որպէս իցեն (ՋԱՄ. 78)։ Որոշակի չենք կրնար ճշդել թէ Աղուանից կաթողիկոսներէն որն էր, որուն հետ գործ ունեցաւ Միքայէլ. իսկ Աղթամարի կաթողիկոսներէն ոտնձգութիւն ընողը եղած կըլլայ Գրիգոր Սէֆէտինեան, Փոքր մականունեալ՝ երիտասարդութեանը պատճառով (00. ԲԻԶ. 1197), որ 1542-էն 1610, 68 տարի պաշտօն վարած է յաջորդելով Գրիգորիս Աղթամարցի երգաբանին, որ այս կողմէն նշանաւոր եղած է Աղթամարի աթոռին վրայ (ԱՂԹ.7), ինչպէս Յովհաննէս Թլկուրանցին Սսոյ աթոռին վրայ (§ 1525)։ Յիշենք անգամ մը եւս թէ որչափ ալ Միքայէլ մեծ գործունէութիւն ունեցած ըլլայ, հարկաւ անձամբ Պարսից արքունիքն ալ դեգերելով, սակայն իբր բուն գահակալ գործած չէ, զի կենդանի էր եւ իր աթոռին վրայ կը գտնուէր Սալմաստեցին։

« 1555. Ստեփանոսի Տեւողութիւնը   |   1557. Աբգար Եւդոկիացի »
© Gratun.org