Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1559. Երթալուն Նշանակութիւնը

Այստեղ ալ հռոմէադաւաններ ամէն ճիգ կը թափեն հաստատելու համար թէ Արդարի պատուիրակութեան բուն նպատակը Հռոմի հետ կրօնական միաբանութիւնն ու պապական իշխանութեան հպատակութիւնն էր, ինչպէս դիտել տուած էինք Սալմաստեցիին ուղեւորութեան առթիւ ալ (§ 1551)։ Իսկ մենք պիտի յայտարարենք, թէ Հայեր երբեք այդ միաբանութիւնը իրենց նպատակ չնկատեցին, այլ Արեւմուտքի զօրաւորութենէն եւ զարգացումէն հրապուրուելով, այն կողմէ օժանդակութիւն գտնելու լոյսը փայփայեցին, եւ զայն ստանալու համար հպատակութեան կամ միաբանութեան արտաքին յայտարարութիւններ ընելէ չի քաշուեցան, գործնականապէս Արեւմըտեանները հաճեցնելու եւ շահելու, եւ ներքնապէս անոնք ալ կատարեալ քրիստոնեայ եւ հիմնական կէտերու մէջ իրենց համամիտ ըմբռնած ըլլալուն համար։ Միքայէլի երկրորդ նամակին մէջ յայտնի կերպով կը տեսնուի այդ ոճը միաբանութիւնը եւ հպատակութիւնը կը յիշուի միայն, զի ձեօք ազատեսցուք ի գերութենէ աստի (ԿԱԹ. 152)։ Արդարի որդին ալ իրենց յանձնուած պաշտօնին նպատակը բացատրած ատեն կըսէ թէ այն եղած է. 1. զԱռաջին Դաշինս, այսինքն Դաշանց Թուղթը, եւ զառաջին երդմունքն նորոգել, ուր աւելի Հայոց աթոռին իրաւունքները կը բացատրուին։ 2. Իմանալ զմիտս Հռոմայեցւոց, թէ որպիսի կան ընդ Հայս։ 3. Լատինները յօժարեցնել ի փրկութիւն վտարանդեալ Հայոց։ 4. Միջնորդել, որպէսզի դիւրութիւն ընծայուի հայրապետացն մեր, ճանապարհ հորդել ի Հռոմ (ՅԻՇ. 258)։ Ինչպէս կը տեսնուի եկեղեցական միութիւնը նպատակ չէ, այլ Խաչակիրներու ժամանակին կազմուած գաղափարն է, որ տակաւին կը տիրէ, թէ Արեւմուտք պապերու յորդորներուն զօրութեամբ պիտի զինուի, եւ Արեւելք պիտի ազատուի Իսլամական տիրապետութենէ, որ բացառապէս կը ծանրանար Հայերուն վրայ։ Բաց աստի Արեւմուտք պիտի ընձեռէր նաեւ զարգացման միջոցները, որոնց կարգին առաջին եւ գլխաւոր եւ կատարելապէս հիանալի կը նկատուէր տպագրութեան նորահնար արուեստը, ինչչափ ալ Արդարի որդին առաջնակարգ տեղ չտայ այդ նպատակին։ Արդար իր ընկերներով Հռոմ եկած պիտի ըլլայ 1563-ին վերջերը։ Առաջին գործը եղած է անշուշտ Պիոս Դ. պապին դիմել պէտք եղած յանձնարարականները ստանալու, ներկայացնելով Միքայէլի առաջին գիրերը, որոնք տակաւին մեզի ծանօթ չեն, բայց այդ գիրերը չեն բաւած կատարեալ համոզում գոյացնելու համար, եւ Աբգարէ պահանջուած է Հայոց եկեղեցւոյն դաւանութիւնը գրով ներկայացնել։ Արդ պէտք է դիտել, որ եթէ Միքայէլի նպատակը դաւանական ըլլար, այդպիսի գիր մը ինքն կազմած եւ տուած պիտի ըլլար, եւ դարձեալ թէ այդպիսի միաբանութեան համար քանի մը եպիսկոպոսներու եւ վարդապետներու, եւ ոչ թէ պարզ աշխարհականի մը պիտի տրուէր պատուիրակութեան պաշտօնը։ Աբգար պարտաւոր էր համակերպիլ պահանջուած պայմանին, որպէսզի գրուած մը կը գտնուի այսօր, 1565 նոյեմբեր 10 յաւուր չորեքշաբթու (ԿԱԹ. 158), զոր մենք հարկ կը զգանք 1563 կարդալ, ձեռագիրին կամ տպագիրին մէջ սխալմունք ենթադրելով։ Իբր զի 1563-ին եւ ոչ 1565-ին չորեքշաբթիի կը հանդիպի նոյեմբեր 10 ամսաթիւը, եւ զի Պիոս Դ., որուն անունը կը յիշուի, արդէն վախճանած էր 1565 նոյեմբեր 16-ին, եւս եւ զի մինչեւ 1565-ին վերջերը չէր կրնար ուշանալ դաւանութիւնը ներկայելու պայմանը, քանի որ նոյն տարին, արդէն շատ գործեր կատարուած էին Հռոմի մէջ ինպաստ Հայոց։ Ըստ այսմ ուրիշ տեղ 1564 նոյեմբեր 8 թուական գրուած ըլլալը (ՉԱՄ. Գ. 524), կամայական ուղղութիւն մը կը տեսնուի։ Հայերու նպաստաւոր գործերու մէջ յիշենք, Հռոմ գտնուող Հայերու համար ստիպեալ, որ է հիւրանոց մը հաստատուիլը (ՅԻՇ. 256), կամ լաւ եւս՝ նորոգուիլը (06. ԱՄՍ. 322), Պիոս Դ. պապէն հրաման ելլալը, հայերէն նոր գիրս շինելու համար, եւ գիրերուն հանդիսապէս պապին ներկայացուիլը (ՅԻՇ. 260), եւ այդ գիրերով 1565 տարւոյ համար խառնափնթուր տումարի հրատարակուած ըլլալը, նոյնիսկ Ր բանալի գիրն կամ տարեգիրն ալ յիշելով (ՅԻՇ. 257), եւ վերջապէս Վենետիկ փոխադրուելով նոյն 1565 տարին Սաղմոս մը տպագրելը (ԼԷՕ. 96)։ Այս ամէն բաղդատութիւններ կը ստիպեն հաստատել թէ Աբգարի դաւանական գիրը ոչ 1565 եւ ոչ 1564-ին, այլ 1563 նոյեմբեր 10-ին գրուած պէտք է ըլլայ։

« 1558. Աբգար և Հռոմ   |   1560. Աբգարի Դաւանագիրը »
© Gratun.org