Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1560. Աբգարի Դաւանագիրը

Աբգարի տուած դաւանական գրուածոյն վերջը եղած յայտարարութիւնը, որով նա կընդունի գերիվերոյ զաթոռ Պետրոսի, եւ զտէր քահանայապետ Հռոմայ գլուխ եւ հովիւ ամենայն աշխարհի եւ փակակալ (ԿԱԹ. 157), հռոմէադաւաններու գրիչին ներքեւ ապացուցական փաստ մը կը դառնայ, առանց մտաբերելու որ Աբգար դպիրի եւ Աղեքսանդր քահանայի մը կազմած գրութիւնը բնաւ հեղինակութիւն չի կրնար նկատուիլ եկեղեցւոյ մը պաշտօնական դաւանութիւնը հաստատելու, մինչ իրենք ալ պարզապէս ի պէտս ընթերցանելեաց գրած ըլլալնին կը յայտնեն (ԿԱԹ. 157)։ Միւս կողմէն այդ գրութեան մէջ, որոշակի ըսուած է, թէ զերիս միայն սիւնհոդոսս ունիմք, այսինքն է զՆիկիոյ, զԿոստանդնուպոլիս եւ զԵփեսոս (ԿԱԹ. 154), որով բացարձակապէս դուրս կը թողուի Քաղկեդոնի ժողովը քաղկեդոնիկ վարդապետութեան հետ, եւ զարմանալի է որ Հռոմ կրցած է լռութեամբ ընդունիլ այդ կէտը։ Միեւնոյն գրուածին մէջ կը յայտարարուի, թէ ի պատարագն դիմաւորեալ եւ զջուր ոչ արկանեմք ի կիր (ԿԱԹ. 154), եւ թէ ոչ եմք միաբան ի տօնի Ծննդեան Տեառն, եւ թէ հաղորդիմք երկոքումբք տեսակօք, որով Հայ ծէսին սեփական կէտերը կը պաշտպանեն Հռոմի դէմ (ԿԱԹ. 155), այնպէս որ Պալճեան ալ կը փափաքի ենթադրել, որ Աբգար համոզուելով հռոմէական վարդապետութեան, նոյնը ըստ ամենայն մասին ընդունած եւ ընդգրկած ըլլայ (ԿԱԹ. 158), այսինքն իր դավանագիրը ուղղած ըլլայ։ Բայց ամէն առթի մէջ Արդարի դաւանագիրը երբեք իբր փաստ ծառայող գրուած մը չէ, նախ զի գրողը բնաւ հեղինակութիւն չունի, եւ երկրորդ որ պարունակութիւնը ամբողջովին հռոմէադաւան չէ, այլ միայն պատեհութեան համեմատ, եւ պապը հաճեցնելու համար գիր մըն է, բարոյական ճնշման եւ օտար թելադրութեան ներքեւ պատրաստուած։ Իսկ Պիոս Դ. գործնական եւ գործունեայ մարդ, գոհ եղած է պապական իշխանութեան մասին հատուած մը տեսնելով, մնացածներուն վրայ աչք գոցել, որպէսզի ներքին Արեւելքի մէջ իր ազդեցութեան դուռ մը բացուի, ուսկից մտնելէն ետքը դիւրին է հետզհետէ պայմանները ու պահանջները աւելցնել։ Այս եղած է միշտ պապական գրութեան հետեւած կերպը։ Ասոր մէկ տեսակն էր Հայերուն ալ բռնած կերպէ, բերանացի կամ գրաւոր յայտարարութիւնները առատացնելով եւ պապերը հաճեցնելով ակնկալեալ օժանդակութեանց եւ դիւրութեանց ետեւէ ըլլալ, առանց բնաւ հոգ տանելու միեւնոյն յայտարարութիւնները գործնականապէս յարգելու կամ իրենց եկեղեցական գրութիւնը այլայլելու։ Շողոքորթ ընթացքի լուսաւոր նշան մը պէտք է նկատել Պիոս պապը, Պետրոս փափ անուանելը (ՅԻՇ. 260)։ Այս փոխադարձ ընթացքին հետեւանքն է, որ Հռոմի մէջ շարունակ Հայերու դարձեր կարձանագրուին, որոնք տեղի պիտի չունենային, եթէ անգամ մը իսկապէս դարձի եկած ըլլային հռոմէադաւաններու իմացած կերպով, կամ թէ հայադաւան եկեղեցին հռոմէադաւան եղած կամ դարձած ըլլար, ինչպէս կը սիրեն պնդել, պատահական գրուածներու պաշտօնական հեղինակութիւն ընծայելով։

« 1559. Երթալուն Նշանակութիւնը   |   1561. Աբգարի Արդիւնքը »
© Gratun.org