Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1561. Աբգարի Արդիւնքը

Արդարի բռնած ընթացքը փոքրիշատէ արդիւնք մը ունեցաւ, բայց բուն նպատակին չի հասաւ, Հայերու ազատութեան կամ քաղաքական դիւրութեան համար որեւէ ձեռնարկ չեղաւ, միայն դիւրութիւն ընծայուեցաւ Հռոմի մէջ դեգերող անտերունջ փախստականներուն յատուկ հիւրանոց մը սահմանել, եւ Աբգարի պատիւներ ցունել՝ զի փափին Փիոս արար համագումար հանդէս, եւ առաջի խուռն ամբոխին համբուրեալ գերեսս Աբգարի, ըսաւ թէ ի Հայոց թագաւորն գտի ոմն մի (ՅԻՇ. 258)։ Աբգարի Սուլթանշահ որդին ալ իր պաշտպանութեան ներքեւ առաւ, կոչելով զայն Մարգանտոն, այսինքն է Մարկոս Անտոնիոս, եւ զայն ուսման գրաւ ի դպրատանս, եւ Հայերուն հոգածութեան համար պաշտպան կարտինալ մը նշանակեց (ՅԻՇ. 250), եւ երետ հրաման շինելու նոր գիրս (ՅԻՇ. 260), եւ Աբգարին հրամայեց ետ դառնալ առ պատրիարքն Միքայէլ, ու զայն Հռոմ բերել որ բերան առ բերան խօսելով իմանայ զանցս Հայոցն (ՅԻՇ. 258)։ Աբգարի որդին մնաց Հռոմ, եւ եղաւ Հայոց հիւրանոցին տեսուչը, իսկ ինքն Աբգար Վենետիկ անցաւ, պապին կողմէ իրեն տրուած ընկերներով, որ էր նորընծայ եպիսկոպոս ոմն (ՅԻՇ. 258)։ Արդար եւ ուղեկիցը Վենետիկ գտնուեցան 1563-ին ի թագաւորութեան Երելեմոն թուճին, այսինքն Հերոնիմոս Բրիօլի դուքսին օրով, ուր տպեց Սաղմոսը, Գառնեցիի օրինակին վրայ (ՅԻՇ. 262), որ վերջացաւ 1566 Մայիս ԺԵ. օրն ուրբաթ ԺԲ. ժամ (ՅԻՇ. 263), այլ պէտք է ԺԷ կարդալ, զի ուրբաթը 17-ին կը հանդիպի։ Այդ Սաղմոսը իբր առաջին տպագրուած հայերէն գիրք ընդունուած էր 1512-ին եւ 1513-ի հրատարակութիւնները չի ճանչցուած (§ 1527), եւ կրնար իսկ կերպով մը նոյն նկատուիլ, եթէ հաստատուէր առաջիններուն միակտուր փայտեայ կաղապարով տպուած ըլլալը հաստատատիպներու նման, թէպէտ այդ ենթադրութիւնը այլեւս դուրս թողած է (§ 1527)։ Արդար վախեցաւ Վենետիկէ հեռանալ լուեալ այլ իմն համբաւ, թէ Տաճկունքն լուեալ են իրեն գործը, որ էր Տաճիկներու դէմ Լատիններէ օգնութիւն խնդրելը, եւ մնաց Վենետիկ տպագրութեան գործերը շարունակել։ Իրեն ուղեկից եպիսկոպոսը ճամբայ հանեց պապէն Միքայէլին ղրկուած ընծաներով, որպէսզի զայն Հռոմ առաջնորդէ, բայց այն ալ հիւանդացաւ եւ մեռաւ, եւ պապին ընծաները Հռոմ դարձուեցան, եւ ամենայն ինչ վասն չկամելոյ Աստուծոյ ունայն եւ սնոտի եղեն (ՅԻՇ. 258)։ Այս եղաւ Աբգարի պատուիրակութեան ընթացքը մինչեւ 1566 տարին, այսինքն մինչեւ Սալմաստեցիին կաթողիկոսութեան վերջին տարին։ Պատուիրակութեան բոլորովին քաղաքական նպատակ ունեցած ըլլալը անգամ մըն ալ կը հաստատուի՝ Աբգարին Տաճկաստան դառնալու ահի եւ երկիւղին պարագայով։ Իսկ եկեղեցական միաբանութեան համար, կաթողիկոսէն պաշտօնական քայլ մը առնուած չէ, 1563-ին գրուած նամակը այդ նպատակը չի յայտներ (ԿԱԹ. 152), Աբգարի դաւանագիրը եկեղեցւոյ կողմէ պաշտօնական գործ չէ (§ 1560), անկէ ալ ուրիշ պաշտօնական գործ մը կատարուած չէ։ Պիոս Դ., որ Աբգարի գործին ձեռք դնողն էր, 1565-ին վերջերը վախճանած էր, եւ իրեն յաջորդած էր Պիոս Ե , նախկին մեծ հաւատաքննիչ մը, որ բոլորովին հեռու էր իր նախորդին զիջողական եւ յարմարողական ճկունութենէն, որով Աբգարի ալ հնար չէր այլ եւս առաջին բանակցութիւնները շարունակել։

« 1560. Աբգարի Դաւանագիրը   |   1562. Ստեփանոսի Մահը »
© Gratun.org