Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Ստեփանոս Ե. Սալմաստեցի

1563. Միւս Աթոռներ

Ստեփանոսի կաթողիկոսութեան 1545-է 1566 քսանամեայ միջոցին տեղի ունեցած ազգային եղելութիւններ մեծ ու կարեւոր բան մը չեն ներկայեր։ Կիլիկիոյ աթոռին վրայ իրարու կը յաջորդեն Սիմէոն Ուլնեցի 1529-ին, Ղազար Ուլնեցի 1545-ին որոնց կը յաջորդէ ՍՍեցի մը, Թորոս Մայսենց 1548-ին Լեւոնբերգի իշխաններէն։ Թորոս կանուխէն ամուսնացած եւ Մանէս անուն որդի մը ունեցած էր, որ այրիութենէ ետքը կոյսի հետ կը պսակուի, եւ այս պատճառով Արիստակէս Ուլնեցի վարդապետ՝ կաթողիկոսը կը յանդիմանէ սաստկապէս այնպէս որ ըսողներ ալ կան թէ զվեղարն եւս էառ (ՍԻՍ. 536)։ Թորոս իր Լեւոնբերդը կը քաշուի եւ հոն կը մեռնի 1553-ին (ՍԻՍ. 534), իսկ կաթողիկոսութեան կը յաջորդէ Խաչատուր Չորիկ, եւ անկէ ետքը Խաչատուր Երաժիշտ 1560-ին։ Վերջինս յայտնապէս Ուլնեցի ըսուած է, եւ Չորիկին ալ Ուլնեցի ըլլալը կը քաղուի Ուլնեցւոց պաշտպանութեամբ եւ Սսեցիին վտարմամբ աթոռ բարձրանալէն։ Այսպէս Ուլնեցիներուն յաջորդաբար կաթողիկոսանալը եւ Սսեցին տապալելը, Ուլնիոյ զօրանալուն եւ մնացորդ հայ իշխաններուն (§ 1415) Ուլնիոյ մէջ ամփոփուելուն ժամանակը կը ճշդէ։ Վերջին Խաչատուրի պաշտօնը երկար եղած է մինչեւ 1584։ Սոյն միջոցին քաղաքական եղելութիւններն ալ ոչ մի նորութիւն ունեցած չեն Կիլիկիոյ կողմերը, որ վերջապէս Օսմանեան կայսրութեան նահանգ էր դարձած։ Աղթամարի աթոռին վրայ կը գտնուէր սմիշտ Գրիգոր Սէյֆէտինեան (§ 1556), որ ջատագով իմաստութեան ըսուած է, փոքրիշատէ ուսումնական զարգացման հետամուտ, եւ ուսում ունեցողներու պաշտպանութիւն ընելուն համար (00. ԲԻԶ. 1917)։ Երուսաղէմի աթոռը շարունակ վէճերու եւ հակառակութիւններու ենթարկուած էր, իր ստացութիւնները եւ շինութիւնները պաշտպանելու համար տեղացի այլազգիներու ոտնձգութիւններու դէմ, եւ թէ այդ մասին յաջողութիւններ ունեցած է, ամէնքն ալ արդիւնք են Անդրէաս Պարոնտէրի անխոնջ եւ աննկուն աշխատութեանց (§ 1547), որ ամէն մի խնդիրի համար կրցած է յատուկ կայսերական հրամանագիրներ ձեռք բերել (ԱՍՏ. Ա. 74), նոյն իսկ Կոստանդնուպոլիսէ դառնալէն ետքն ալ (§ 1547)։ Անդրէաս արդիւնւոր եւ երկարատեւ պաշտօնավարութիւն ունեցած է մինչեւ 1293, իր վերջին տարիներուն մէջ իրեն օգնական եւ գործակից եւ գրեթէ աթոռակից ունենալով, իր եղբօրորդին Դաւիթ Մերտինցին (ԲԱՌ.52), ինչպէս որ ինքն ալ աթոռակից եղած էր իր հօրեղբօր Աստուածատուր Մերտինցիին (ԲԱՌ. 51)։ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարք Աստուածատուր Եաղուպեանի (§ 1463), 1550-ին յաջորդած էր Ստեփանոս, եւ իրեն օրով տեղի ունեցաւ Անդրէաս Պարոնտէրի Կոստանդնուպոլիս գալը (§ 1548), որուն օժանդակ պէտք է ճանչցուի Ստեփանոս։ Նա թերեւս համամիտ ալ գտնուեցաւ Միքայէլ կաթողիկոսի ձեռնարկներու (§ 1557), թէպէտ մեծ գործակցութիւն չի կրցած ունենալ, զի 1561-ին մեռած է, եւ Աբգար Եւդոկիացին ալ Կիպրոսի եւ ոչ Կոստանդնուպոլսոյ ճամբով գացած էր Վենետիկ (§ 1557)։ Ստեփանոսի յաջորդած է Տիրատուր Սսեցի, Անկիւրիոյ եպիսկոպոսը բայց հազիւ երկու տարի կրցած է պաշտօն վարել, եւ պատրիարքութիւնը անցած է Յակոբ եպիսկոպոսի մը, եւ իր օրով կատարուած է Աբգարի պատգամաւորութիւնը, որուն ինքն ժամանակից եղած չէ, այլ անոր ձեռնտու եղած է, երբ Աբգար իր տպարանը Վենետիկէ Կոստանդնուպոլիս փոխադրեց։ Իսկ Տիրատուր կերեւի թէ բռնութեամբ ձեռներէց եւ ձգտումներովը խիզախ անձ մը եղած է, ինչպէս Սսոյ կաթողիկոսութեան խնդիրին մէջ պիտի տեսնուի։

« 1562. Ստեփանոսի Մահը   |   1564. Զարթնումի Առաջիններ »
© Gratun.org