Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Միքայէլ Ա. Սեբաստացի

1567. Զանազան Դէպքեր

Սալմաստեցիին մահուան թուականին զուգընթաց եղաւ սուլտան Սիւլէյմանի մահը, 1566 սեպտեմբեր 6-ին, Ծիկէթի պաշարման ատեն, Հունգարիոյ մէջ, եւ 24-ին սուլտան Սէլիմ Բ., Սիւլէյմանի որդին, իր գահակալութեան հանդէսը կը կատարէր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Պարսից շահը Թահմազ կը փութար դեսպանութեամբ Կոստանդնուպոլիս յղել Երեւանի կուսակալ Շահքուլի սուլտան, առատ եւ թանկագին ընծաներով, եւ երկու տէրութեանց մէջ հաշտութեան դաշինք կը նորոգուէր (ԺՈՒ. 156), որով խաղաղութեամբ կանցնէր Միքայէլի գահակալ կաթողիկոսութեան տասնամեայ, քանի որ Օսմանեանց եւ Պարսից պատերազմները անագան նորոգուեցան 1578-ին, Միքայէլի մահուընէ ետքը։ Յիշատակարաններու եւ ծանօթութեանց նուազութիւնը կը ստիպէ մեզ լռութեամբ անցնել բովանդակ տասնամեայն, թէպէտ Միքայէլի եռանդն ու կարողութիւնը կը յորդորեն մեզ հաւատալ, թէ նա բոլորովին անգործ ու ապարդիւն անցուցած չէ իր կաթողիկոսութիւնը։ Հնար չէ նաեւ ենթադրել որ խզուած ըլլան Միքայէլի եւ իր յղած պատգամաւոր Աբգարի յարաբերութիւնները, թէպէտ այդ մասին ալ ստոյգ տեղեկութիւններ կը պակսին։ Աբգար 1565-ին Վենետիկ անցած էր, ինչպէս յիշեցինք (§ 1561), ուր 1253-էն իվեր Հայերու յատուկ տուն կամ հիւրանոց մը կը գտնուէր (ՎԵՆ. 144), հսկողութեան ներքեւ, որոնցմէ 1561-ին կը յիշուի Նիկողայոս (ՎԵՆ. 336), իսկ Աբգարի եկած տարին կը գտնուէր Մելքիսեդեկ եպիսկոպոս (ՅԻՇ. 263)։ Աբգար ժամանակ մըն ալ այնտեղ մնաց, վախնալով Թուրքիա դառնալ, որովհետեւ այնտեղ լսուած էր իր Եւրոպա երթալուն բուն նպատակը (§ 1561)։ Աբգարի որդին կը գրէ թէ հայրը ի տարակուսանս էր, եւ իբրեւ ինքզինքը արդարացնելու միջոց հնարեցաւ եւ արար զպասման գրոց (ՅԻՇ. 258), որպէսզի զայն ցուցնէ իբրեւ իր ուղեւորութեան բուն նպատակը։ Պատմեցինք թէ զանց ըրաւ Միքայէլը անձամբ Հռոմ տանելու համար ստացած յանձնարարութիւնը, եւ իր ուղեկից լատին եպիսկոպոսը ճամբայ հանեց, որուն մահուամբը գործը անհետեւանք մնաց (§ 1561)։ Մենք կը կասկածինք թէ մի գուցէ Աբգարի վախն ալ ճարտար դարձուածք մը ըլլայ կաթողիկոսին Հռոմ գալը խափանելու համար, զի Պիոս Ե.-ի անձը հիմնապէս կը փոփոխէր Աբգարի տեսութիւնները։ Տրիտենդեան ժողովը նոր փակուած էր 1563-ին, 18 տարի տեւելէն ետքը, եւ Պիոս Ե., նախկին մեծ հաւատաքննիչը, ամենայն զօրութեամբ անոր կանոններուն գործադրութեան ձեռնարկած էր, եւ Վենետիկի հանրապետութիւնն ալ կատարելապէս հպատակած էր նոյն կանոններուն։ Այդ խստութեան հետեւանքն էր անողոքելի ուղղութիւն մը, որուն դժուարաւ պիտի հնազանդէր Աբգարի միտքը, եւ հաւանաբար չէ ուզած կաթողիկոսը վտանգաւոր դիրքի մէջ դնել։ Ինքն Աբգար անձամբ ալ կրեց այդ գրութեան նեղութիւնը, չկարենալով ազատօրէն հրատարակութեան տալ Հայոց ծիսական գիրքերը, որոնց մէջ դիտողութեան տեղի կը գտնէին թէ Հռոմի եւ թէ Վենետիկի գրաքննիչները։ Միայն Սաղմոսը կրցաւ տպագրել, եւ իր տպագրական կազմածները լրացնելով Վենետիկի մէջ, գոյքերը հաւաքեց եւ Կոստանդնուպոլիս եկաւ, իբր յարմարագոյն կեդրոն տպագրական ձեռնարկին, պետական շրջանակներու առջեւ ալ զինքն արդարացնելով, թէ վասն այս պատճառիս եմ ի Ֆռանգստան (ՅԻՇ. 258)։ Անստոյգ զրոյց մը կայ թէ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ նախ ձերբակալուած, բայց տպագրական կազմածովը արդարանալով ազատ թողուած ըլլայ, եւ անըէ ետքը իր տպագարական գործարանը հաստատած ընդ հովանեաւ Նիկողայոս եկեղեցւոյն Հայոց (ՅԻՇ. 261), այսինքն է Վլանկայի Ս. Նիկողայոս եկեղեցւոյն բակը կամ մօտը։

« 1566. Զանազան Աթոռակիցներ   |   1568. Աբգարի Վերջ »
© Gratun.org