Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատցի

1569. Տեւողութիւն և Աթոռակիցներ

Երբոր Միքայէլ կը վախճանէր 1576-ին, միայն Գրիգոր կը մնար անոր մօտ աթոռակից, զի Բարսեղ Գ. եւ Ստեփանոս Զ. վախճանած էին արդէն (1586), եւ հետեւաբար նովին իսկ Գրիգոր կը լինէր բուն գահակալ կաթողիկոսութեան (ԴԱՎ. 338), համաձայն այն ատեն ընդունուած սովորութեան, որով յաջորդութիւնը կորոշուէր ոչ թէ նոր ընտրութեամբ, այլ նախորդին կամքով։ Գրիգոր ինքն ալ արդէն ծերացեալ էր, վասնզի 1583-ին 85 տարեկան եղած ըլլալը գրուած է (ԱՐՐ. 232), եւ 1576-ին արդէն 78 տարեկան եղած կըլլայ, եւ որովհետեւ 1557-էն աթոռակցութեան կոչուած էր (§ 1554), կը հետեւի թէ 59 տարեկան եղած ատեն այդ աստիճանին բարձրացած էր։ Ինչ ինչ յիշատակարաններուն մէջ 1575-էն կը կարդանք ի հայրապետութեան տէր Գրիգոր կաթողիկոսին (ԹՈՐ. Բ. 260), կամ ի հայրապետութեան տեառն Գրիգորի (ԹՈՐ. Բ. 410), սակայն այդ յիշատակներ չեն ստիպեր մեզ Դավրիժեցիին թուականէն աւելի կանխել Գրիգորի գահակալութիւնը, քանի որ գիտենք թէ յիշատակագիրներ անխտիր գահակալը կամ աթոռակիցը կը նշանակեն իբր բուն կաթողիկոս։ Միւս կողմէն նկատելով Գրիգորի տարիքը, եւ հետեւելով սովորական դարձած ձեւին, զարմանալի պիտի չերեւի այլեւս տեսնալ, որ Գրիգոր անմիջապէս իրեն երկու աթոռակիցներ կընտրէ միեւնոյն 1576 տարին, որոնք են Թադէոս Բ. եւ Առաքել Ա. (ԴԱՎ. 238), այս երկրորդը ի գեղջէն Էջմիածնի (ԴԱՎ. 1), եւ անշուշտ առաջինն ալ Վաղարշապատեցի ծննդեամբ կամ բնակութեամբ, որ ուրիշ տեղացի ըլլալը նշանակուած չէ, ինչպէս յիշուած էր Սալմաստեցիին, Սեբաստացիին եւ Առնջեցիին համար (ԴԱՎ. 238)։ Աթոռակիցներու յատուկ եործունէութեան մաս կազմել սկսած էին նաեւ գաղթականութեանց հետ յարաբերութիւնները, կրկնակի նպատակով՝ թէ անոնց հակելու, եւ թէ անոնցմէ կամ անոնց ձեռքով Մայրաթոռին համար քաղաքական եւ նիւթական օգնութիւններ հայթայթելու։ Իրաւ այս նպատակով նուիրակներ ալ կրնային զրկուիլ, բայց կերեւի թէ կաթողիկոսի անունով ճոխանալը, եւ կաթողիկոսական իշխանութեամբ եկեղեցական ծիսակատարութիւններ եւ կարգադրութիւններ ալ ընելու իրաւունքը, օգտակար նկատուած էր այդ այցելուներուն արդիւնաւորութիւնն աճեցնելու համար։ Գրիգորի նոր աթոռակիցներէն Թադէոսը, անմիջապէս Էջմիածինէ մեկնած է յիշեալ նպատակով վասնզի 1577 յուլիս 21-ին Վենետիկ կը գտնուի եւ կը մասնակցի մեծահանդէս թափորին, որ կազմուած էր Ճուտէքա (Giudeca) կղզեակին վրայ շինուելիք ուխտի եկեղեցւոյ հիմնարկէքին առթիւ, Վենետիկի թեմակալ պատրիարքէն ետքը առաջին տեղը գրաւելով (ՎԵՆ. 332)։ Այդ առթիւ աւելցնենք թէ հայազգին Անտոն Սուրեան կամ Սուրիացի, որ նշանաւոր եղած էր Վենետիկի մէջ նաւաշինութեան արուեստով (ՎԵՆ. 246), ժանտամահի դէմ ալ դեղ մը հնարած էր, եւ շատեր բժշկած եւ մահուանէ ազատած (ՎԵՆ. 260), եւ այդ ժանտամահին առթիւ էր որոշուած ուխտի եկեղեցւոյն կառուցումը։ Թադէոսի Վենետիկ գալուն պատճառը որոշակի չէ ցուցուած, բայց այդ ուղեւորութեանց ընդհանուր շարժառթը յայտնի էր, իսկ կրօնական նպատակ մը ունեցած չըլլալը կը հետեւի պապութեան հետ յարաբերութեան չմտնալէն, եւ Ալիշան ալ կը խոստովանի թէ ոչ յիշի որոշակի եւ երթն ի Հռոմ (ԱՐՐ. 231)։ Թադէոսի այցելութիւնը երկարատեւ ալ եղած չէ, վասնզի Վենետիկի մէջ մնալը միայն քանի մը ամիս ցուցուած է (ՎԵՆ. 333), ուսկից պէտք է անցած ըլլայ Լեհաստան (ԱՐՐ. 231), ուր աւելի բազմաթիւ եւ աւելի կարող էին Հայ գաղթականութիւնները։ Անհնար է մեզ ճշդել թէ որչափ ատեն գաղթականութեանց մէջ դեգերեցաւ Թադէոս Բ. բայց ստոյգ է, որ իր շրջանը աւարտելով դարձած է Մայրաթոռ ուր 1583 հոկտեմբեր 21-ին Աբգարի որդին Սուլթանշահ, Մարգանտոն կոչուած, խնդրանքի նամակ մը կուղղէ Հռոմէն (ՅԻՇ. 258), որուն վրայ յառաջիկային պիտի խօսինք։

« 1568. Աբգարի Վերջ   |   1570. Օսմանցիներ և Պարսիկներ »
© Gratun.org