Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատցի

1570. Օսմանցիներ և Պարսիկներ

Թադէոսի ուղեւորութիւնը զուգընթաց կու գայ երկու սահմանակից իսլամ պետութեանց մէջ խաղաղութեան խանգարուելուն, եւ Հայաստանի մէջ պատերազմի տագնապներու վերսկսելուն, այնպէս որ անհաւանական չէ ներքին կապակցութիւն մը ճանչնալ երկու եղելութեանց մէջ։ Շահ Թահմազ 53 տարի թագաւորելէն ետքը մեռած էր 1576-ին, գեղակուր եղած (ԺՈՒ. 166), կամ ի բաղանիս խեղդեալ (ԶԱՔ. Ա. 11), իրեն յաջորդել ցուցնելով իրեն որդիներէն Հայտարը, զոր նոյն օր սպաննել տուաւ իր Իսմայիլ եղբայրը, սակայն նա ալ խեղդուեցաւ 1577-ին, տարիուկէս ցոփակեաց թագաւորութենէ ետքը, եւ գահ բարձրացաւ Թահմազի երէց որդին Մուհամմէտ, որ Խուտաբանտ կամ Խիւտապէնտէ կոչուեցաւ։ Պարսկաստանի ներքին խռովութիւնները Օսմանցիները քաջալերեցին պատերազմը նորոգելով սահմաննին ընդարձակելու։ Սուլտան Մուրատ Գ., որ 1574 դեկտեմբեր 21-ին յաջորդած էր իր հօրը Սէլիմ Բ.-ի, Մուսթաֆա փաշան (ԺՈՒ. 166), որ եւ Լալա փաշա (ԶԱՔ. Ա. 13), հրամանատար նշանակեց, որ 1578 յուլիս 23-ին առաջին մեծ յաղթութիւն մը տարաւ Չլտրի ճակատամարտին մէջ, եւ սեպտեմբեր 8-ին երկրորդ մըն ալ կատարեց Քանաքի գետեզերքը, եւ այսպէս հիւսիսային Հայաստան եւ Կովկասեան գաւառներ Օսմանեանց հպատակեցան, եւ Երեւան եւ Էջմիածին ալ նոյն տիրապետութեան անցան։ Հայ պատմագիրին համեմատ, Լալա փաշա աւերեաց զԵրեւան 60,000 անձինս, եւ Ֆէրհատ փաշա որ անոր յաջորդեց, շինեաց բերդ յԵրեւան (ԶԱՔ. Ա. 13)։ Այդ նպատակաւ էր, որ բազում եկեղեցիք քակեալ, զքարինս ի շինումն բերդին առնէին, եւ հազիւ Երկու երես կոչուած մեծ եկեղեցին ազատուեցաւ Առաքել կաթողիկոսին Ֆէրհատին առջեւ միջնորդելովը, բայց չկրցաւ արգելել զինուորներուն իրենց ձիերով 30 օր եկեղեցւոյ մէջ բնակիլը (ՍԱՄ. 192)։ Մեր նպատակէն դուրս կը սեպենք հետեւիլ Պարսից եւ Օսմանեանց պատերազմներուն, որոնք երկար տեւեցին։ Այդ պատերազմներուն մէջ երկու կողմէն նշանաւոր հանդիսացան Իւզտէմիր Օսման փաշա, որ մասնաւոր զօրապետութենէ ետքը Ֆէրհատի յաջորդեց իբր Օսմանեանց հրամանատար, եւ Համզէ Միրզա Խիւտապէնտէ շահին որդին։ Պատերազմները շարունակեցին մինչեւ 1584, բայց պատերազմի աղէտէն աւելի սաստիկ եղաւ սովը, որ պատերազմին աւե»ածներուն եւ կոտորածներուն երեսէն առաջ եկաւ, եւ որուն աղիողորմ նկարագիրը կը պատմեն ժամանակակիցներ (ՍԱՄ. 190)։ Օսման փաշա, որ Կոստանդնուպոլիս դարձած էր, 1585-ին նոր առշաւանք մը բացաւ Ատրպատականի եւ ներքին Պարսկաստանի կողմը, բայց ինքն հիւանդութեամբ մեռաւ, եւ Համզէ քանի մը նշանաւոր յաղթութիւններ տարաւ։ Ասոր վրայ Օսմանեանք արշաւանքը նորոգեցին, եւ վերջապէս Պարսիկներ խոնարհեցան հաշտութիւն խնդրել, որ կնքուեցաւ 1590 մարտ 21-ին Նէվրուզի օրը, եւ Լուրիստան, Շէհրիզօր, Շիրուան, Ատրպատական, Երեւան, Վրաստան, եւ Կովկասեան գաւառներ Օսմանեանց տիրապետութեան ներքեւ մնացին (ԺՈՒ. 175)։ Պարսից արքունիքը անկեալ վիճակ ունեցաւ Մուհամմէտ Խիւտապէնտէի օրով, մանաւանդ երբ Համզէ Միրզա ալ սպանուեցաւ։ Անոր յաջորդեց Ապպաս եղբայրը, եւ գահ ելաւ հօրն ալ օգնելէ ետքը, եւ սա է հռչակաւոր եւ Մեծ մականունեալ Շահաբասը կամ Շահ Ապպասը։ Անոր իսկական թագաւորութիւնը հռչակուեցաւ 1590-ի դաշնագրութենէն ետքը, թէպէտեւ 1585-է սկսելով շատ գործեր անոր անունով կատարուած էին։ Նա ինքն ալ եղած է հաշտութիւնը անհրաժեշտ դատողը, անկեալ կացութիւնը վերանորոգելու համար։ Աւելորդ է անգամ մըն ալ կրկնել, թէ այդ երկարատեւ պատերազմներու երեսէն կարի աղետալի եղած էր Էջմիածինի կացութիւնը։

« 1569. Տեւողութիւն և Աթոռակիցներ   |   1571. Սուլթանշահի Ձգտումները »
© Gratun.org