Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատցի

1571. Սուլթանշահի Ձգտումները

Քանիցս յիշեցինք թէ Արդարի որդին Սուլթանշահ, Լատիններէն Մարգանտոն կամ Մարկոս Անտոնիոս անունով ճանչցուած, Հռոմ մնացած էր իր հօրը մեկնելէն ետքը (§ 1568), եւ այնտեղ ազգային հիւրանոցին տեսուչ, եւ ընդհանրապէս փախստական եւ պանդուխտ եւ ուխտաւոր Հայոց խնամակալ եղած էր, գոնէ ինքն մեծարանութեամբ կը գովէ այդ մասին իր ունեցած աշխատութիւնը (ՅԻՇ. 256)։ Քսան տարիէ ի վեր Հռոմ ընտելացած եւ համակերպած էր տեղական պահանջներուն, եւ իր թագաւորազուն ըլլալուն համոզմամբ, իշխանական տիտղոսի մըն ալ հետամուտ էր։ Այդպիսի մը համար աւատական կալուածի մը ստացութիւնը էական էր, եւ այս է անշուշտ իր գրածին իմաստը, թէ փափն կամեցաւ տալ ինձ ժառանգութիւն իբր՝ կամ զքաղաքս կամ զբերդս (ՅԻՇ. 258)։ Մենք կը կարծենք թէ պապին ուզելէն աւելի ինքն եղած կըլլայ այդ բանին հետապնդողը, որչափ ալ գիտենք թէ 1572-ին Գրիգոր ԺԳ. յաջորդած էր Պիոս Ե.-ի եւ բուռն կերպով կաշխատէր Արեւելցիները, եւ մասնաւորապէս Հայերը, հռոէադաւանութեան շահելու եւ ասոր համար ամէն տեսակ հրապուրիչ միջոցները ձեռք առած էր։ Կերեւի թէ Միքայէլ կաթողիկոսէն Աբգարին տրուած վկայագիրը՝ պապական արքունիքին մէջ ներքին համոզում յառաջ բերած չէր, որ Սուլթանշահէն նոր վկայագիր կը պահանջուէր իր ծագումը արդարացնելու համար՝ կանոնաւոր ազգաբանութեամբ մը։ Սուլթանշահ կը պարտաւորուի զայն ճարելու համար Թադէոս կաթողիկոսին դիմել։ Այդ նամակը կը գտնուի այսօր Անտոնեանց դիւանին մէջ (ՅԻՇ. 255), եւ մենք ալ անկէ օգտուեցանք Աբգարի վրայօք մանրամասնութիւններ քաղելու (§ 1557)։ Նամակը 1583 հոկտեմբեր 21 շաբաթ օր թուական կը կրէ (ՅԻՇ. 258), սակայն յիշեալ ամսաթիւը երկուշաբթի կը հանդիպի, եւ շաբաթ օր կարդարանայ 1581-ին, որով կամ տարեթիւը կամ ամսաթիւը ուղղելի կը մնայ. բայց հաւանաբար շաբաթ օրուան յիշուիլը շփոթութեան արդիւնք է, եւ 1583 թուականը պահելու է։ Իսկ ուղղակի Թադէոսի գրելը, հետեւանք է անշուշտ Թադէոսի Իտալիա գալուն, եւ թերեւս տեսակցութիւն ալ ունենալնուն Վենետիկի մէջ (§ 1569), կամ թէ Թադէոսի անունը լսուած ըլլալուն։ Սուլթանշահ կը խնդրէ, որ նոր վկայագիր մը պատրաստուի իրեն թագաւորազարմ ըլլալուն, զոր Թադէոս իր կնիքով կը կնքէ, եւ ուրիշ քսան եպիսկոպոսներու ալ կնքել տայ, դնելով զկնիքս միահամուռ, եւ զմատունս իւրեանց ի ներքոյ կնքոյն, այսինքն ստորագրութիւն ալ աւելցնելով, եւ խոստովանաբար, այսինքն երդման ներքեւ, որպէսզի յաջողի իրեն քաղաքներ եւ գիւղեր ունենալուն, որ է ըսել իշխանական տիտղոս ստանալ։ Կը յայտարարէ, թէ այս բանը ոչ վասն իմ փափաքիմ, այլ վասն Հայոց, եւ այն երից պատճառաց համար, որոնք են Հռոմ եկող Հայերը խնամել, Հայոց անունը բարձրացնել, եւ փրկութիւն սրբոյն Սիոնի, այսինքն Հայաստանի, պատրաստել, որպէս հարբն իմով ոչ եղեւ (ՅԻՇ. 258), կամ թէ ըսել, Աբգարին գլուխ հանել չկրցած նպատակը իրագործել (1589)։ Նամակը տանելու եւ վկայագիրը բերելու համար յատուկ պատգամաւոր ալ ճամբայ հանած է, այլ թէ գործը ինչ արդիւնք ունեցած է, յայտնի չէ, կամ թէ ունեցած ալ չէ, զի Սուլթանշահի գործերուն եւ վախճանին վրայ ուրիշ տեղեկութիւն չունինք։ Նամակին պարունակութիւնը ունայնասիրութեան արդիւնքէ աւելի բան մը չէ, այլ աւելորդ չի դատեցինք յիշատակել, իբր ժամանակին գաղափարներուն արտայայտութիւն, թէ ինչպէս Հռոմի հետ յարաբերութիւններ եւ լատինասէր մերձեցումներ՝ փրկութիւն սրբոյն Սիոնի նպատակին կը դիմէին։

« 1570. Օսմանցիներ և Պարսիկներ   |   1572. Նոր Տոմարի Կազմուիլը »
© Gratun.org