Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատցի

1573. Հայոց Դպրատուն

Զանազան կողմերէ եւ զանազան պատճառներով Հռոմ եկող պանդուխտներուն հետ հասած էր նաեւ այրի քահանայ մը, Յովհաննէս Տէրղնցի, թէպէտ Տէրղինը անծանօթ, որ իր երկու աղջիկները Ամիդի մէջ թողլով Խաչատուր որդւոյն հետ եկած էր բախտ փնտռելու (ՅԻՇ. 249)։ Սուլթանշահի հետ մտերմանալով Հռոմի մէջ տպարան մը կազմակերպելու հետեւեցաւ, եւ անկէ ելած առաջին գործն է, Տումար Գրիգորեան յաւիտենական, որ եղեւ յիշանութեան հզօր սրբոյ փափոյն եւ այլ թագաւորաց, 1584-ին տպագրուած (ԼԷՕ. 104)։ Անշուշտ Գրիգոր պապին յատուկ պաշտպանութեամբ կը կատարուէր այդ հրատարակութիւնը, որով պապը իր տոմարական կազմակերպութիւնը Արեւելքին ալ կուզէր ծանօթացնել, թէպէտ արդիւնք մը ձեռք ձգած չէ։ Պապը Արեւելքին եւ առանձին Հայերուն վրայ մտադրութիւն դարձնելով, կերպով մը կուզէր անոնցմով փոխարինել, ինչ որ Արեւմուտքին մէջ բողոքականութեամբ իր իրաւասութենէն ելած էր։ Սոյն այս նպատակով խորհեցաւ Հայոց յատուկ եւ անոնց անունով եկեղեցական դպրատուն մը բանալ Հռոմի մէջ, ամբողջապէս պապական գանձուն ծախքով, որպէս զի այնտեղ պատրաստուին հայազգի եկեղեցականներ, հռոմէականութեան սկզբունքով սնած եւ ուսած, եւ անոնց ձեռքով Հայեր եւ Հայոց եկեղեցին հռոմէադաւանութեան վերածուի։ Վասնզի թէպէտ իր կոնդակին մէջ կըսէ, թէ Հայոց եկեղեցին յամենայն ժամանկի մեծապատիւ յարգանօք հպատակ գտաւ հայրապետին Հռոմայ սակայն վերջէն կը յաւելու թէ սպրդեցին ի նոսա մոլորութիւնք ինչ (ՉԱՄ. Գ. 526), եւ այս կերպով կուզէ յատուկ վարժարանի պէտքը առջեւ բերել։ Գործը Հայերուն դիւրընկալ ընելու համար, գովութեամբ կը յիշատակէ Հայ եկեղեցւոյն առաքելական քարոզութեամբ սկսած ըլլալը, եւ Հայոց բիւրապիսի հալածանաց եւ նեղութեանց ներքեւ իրենց քրիստոնէական հաւատքին վրայ հաստատուն մնալը։ Բայց Հայերու հաստատուն պահած հաւատքը հայադաւանութիւնն էր, որով պէտք կըլլայ այդ իմաստով առնել Գրիգոր ԺԳ. պապին Հայերուն համար շռայլած գովեստը։ Պապին որոշումը արդիւնք եւ գործադրութիւն չունեցաւ կոնդակը 1584 հոկտեմբեր 13 թուական կը կրէր, եւ ինքն 1585 ապրիլ 10-ին կը մեռնէր, գործին սկզբնաւորութեան իսկ չի ձեռնարկած։ Գրիգորի մահուանէ ետքը իր յաջորդները այդ մասին մտադրութիւն չդարձուցին, եւ միայն Ուրբանոս Ը. պապ, երբ 1630-ին ատենները ընդհանուր ազգութեանց համար Բրօբականտայի կամ Ծաւալոցի դպրատունը հիմնեց, Հայ երիտասարդներ ալ ընդունուեցան, եւ անոնցմէ սերեցան հռոմէադաւանութեան նուիրեալ քարոզիչներ եւ այնպէս շարունակեց, մինչեւ որ Լեւոն ԺԴ. պապ 1883-ին Հայոց յատուկ Լեւոնեան դպրատունը բացաւ Հռոմի մէջ։

« 1572. Նոր Տոմարի Կազմուիլը   |   1574. Հայոց Մասին Գործեր »
© Gratun.org