Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատցի

1577. Աջարիայի Դաւանագիրը

Դաւանութեան գիրին մանրամասնութեանց մտնել հարկ չենք տեսներ, զի Հայոց եկեղեցւոյ միտքով եւ Հայերուն կողմէ շարադրուած գրութիւն մը չէ, այլ կատարեալ հռոմէական միտքով եւ Հռոմի կողմէ կազմուած դաւանութիւն մը, լատիներէն գրուած, եւ ապա հայերէնի վերածուած, ինչպէս որ Գրիգոր սարկաւագը կը յայտարարէ, թէ թարգմանեցի եւ գրեցի հաւատարմութեամբ որչափ որ կարացի եւ գիտցայ ի պատմութենէ, զոր արար ինձ տէր եպիսկոպոս Սիդովնի ի Ֆրանկի եւ յարապի լեզուէ, եւ գրեցի ի հայերէն (ԿԱԹ. 307)։ Հետեւաբար Հայ կաթողիկոսի եւ Հայ եկեղեցականի մը գիտցածն կամ դաւանածին բացատրութիւնը չէ, այլ ստիմամբ առնուած ստորագրութիւն մըն է, այն ալ տարի մը ձգձգելէ տրուած, իբրեւ բռնադատեալ պայման մը նեղութեանց հանդէպ պաշտպանութիւն եւ աղքատութեան հանդէպ օգնութիւն գտնելու ակնկալութեան։ Այլ թէ ինչ արդիւնք ունեցած են, յայտնի չէ. որովհետեւ պատմութեանց մէջ Լէոնարդոսի պատգամաւորութեամբ գալը յիշուած եւ գրուած է, բայց դառնալէն ետքը որեւէ արդիւնք ունեցած ըլլալը գրուած չէ։ Այս տեղ ալ հռոմէադաւանները կը կարծեն անջրելի փաստ մը եւ հաստատութիւն գտած ըլլալ Ազարիայի վկայութեամբ, սակայն չուզելով ալ կրկնել թէ որպիսի ստիպման ներքեւ, դիտել պէտք է տանք թէ Ազարիա ոչ Հայոց եկեղեցւոյ ներկայացուցիչն է, եւ ոչ ալ օրինական ժողովով որոշում մը տուող է։ Սսոյ աթոռը բաժանեալ եւ մասնաւոր աթոռ մըն է, անոր աթոռակալն ալ կարօտութեանց եւ նեղութեանց լուծին ներքեւ կրած անձ մըն է, որ որեւէ պայմանով մը դիւրութիւն գտնելու հարկին ներքեւ կը հեծէ։ Այսուհանդերձ բաւական կաշխատի բռնադատիչ հարկէն ազատիլ, եւ վերջապէս երեք եպիսկոպոսի, չորս աշխարհականի եւ մէկ քահանայի գիտակցութեամբ պահանջուած ստորագրութիւնը կու տայ, եւ ոչ թէ ինքնաբերաբար իր միտքը կը յայտնէ։ Այսպիսի անհատական գրութիւն մը ոչ Հայոց եկեղեցիէն բղխած է, եւ ոչ Հայոց եկեղեցւոյ դաւանութիւնը կը ներկայէ։ Դիտողութիւն մըն ալ պէտք է աւելցնենք, Ազարիայի դաւանութեան ներքեւ Ղազար եպիսկոպոսի եւ Գրիգոր սարկաւագի 1585 մայրի 1 շաբաթ օր թուականով, Ազարիայի ստորագրութիւնը հաստատելուն վրայ։ Կերեւի թէ Լէոնարդոս ստորագրութիւնը առնելէն երեք շաբաթ ետքը աւելցնել տուած է ստորագրութեան վաւերացումը, ինքն ալ ստորագրած, եւ Բերիայի լատին նուիրակին ստորագրութիւնն ալ աւելցուցած (ԿԱԹ. 308)։ Վերջապէս նկատելի է որ Ազարիայի անունը Զաքարիա արձանագրուած է պապական դիւանին մէջ (ԿԱԹ. 302), եւ կերեւի թէ անունը ճիշդ գրելու չափ ալ կարեւորութիւն չէ տրուած ձեռք անցուած ստորագրութեան։

« 1576. Ազարիայի Նամակները   |   1578. Ազարիայի Կացութիւնը »
© Gratun.org