Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատցի

1580. Գրիգորի Վախճանը

Գրիգոր ԺԲ. Վաղարշապատեցի կաթողիկոսն ալ՝ երբ իր կեանքը կնքեց, իբր Օսմանեան հպատակ կը նկատուէր։ Գրիգորի վախճանը որոշակի գրուած չենք գտներ, եւ պարատւորեալ մանր յիշատակներու բաղդատութենէն պիտի քաղենք թւական մը։ Լէոնարդոսի յիշատակներուն մէջ կը գտնուի Գրիգորի անունը, թէ 1583-ին կենդանի էր տակաւին, թէպէտ 85 տարեկան ծերունի մը (ԱՐԱ. 232)։ Քիչ ետքը 1585-ին ի կաթողիկոսութեան տէր Գրիգորի կը դնէ Դաւիթ Ծարեցի եպիսկոպոսը՝ իր գրած աւետարանին ժամանակը (ԹՈՐ. Բ. 368), տարի մըն ալ ետքը 1586, նոյն տէր Գրիգոր կենդանի կը ցուցուի Դավրիժեցիին ժամանակագրութեան մէջ (ԴԱՎ. 338)։ Տարի մը ետքը 1587-ին Դաւիթ եպիսկոպոս Գեղամայ երկրէն, որ նոյն ինքն վերոյիշեալ Ծարեցին կերեւի, Խնուսի մէջ ղարիպ եղած ատեն, նոր աւետարան մը կը գրէ ի կաթողիկոսութեան տեառն Գրիգորի յաթոռն Էջմիածնի ճշդելով իսկ թէ այս ամ տասն ամ եղեւ որ Արեւելից աշխարհն ի վտանգի կայ, որովհետեւ Օսմանլու ազգն շատ բերդաքաղաք էառ (ԹՈՐ. Բ. 446), եւ իրօք գիտենք թէ 1577-ին սկսած էին Օսմանեանց արշաւանքները (1570)։ Այդ թուականէն ետքը Գրիգոր անունը տուող յիշատակարանի չենք հանդիպած, իսկ Դավրիժեցին մինչեւ 1593 կը յետաձեէ Դավիթի անունը գլուխ անցնել (ԴԱՎ. 338), որ կրնայ առնուիլ իբր Գրիգորի մահուան թուական։ Այդ 1593-ին Գրիգոր պէտք է 95 տարեկան եղած ըլլար, այնպէս որ այլեւս անունով միայն կաթողիկոս կրնար ըսուիլ, բոլորովին տկարացած եւ զառամած վիճակին մէջ, բայց եւ այնպէս գահակալութիւնը իրաւամբ իբր կը մնար, թէպէտ աթոռակիցներն ըլլային գործնականապէս կաթողիկոսութիւնը վարողներ։ Դավրիժեցին իր պատմութեան սկիզբը, առանց թուական յիշելու կը գրեէ, թէ ի ժամանակս յայս էր կաթողիկոս սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի, տէր Առաքեալ (ԴԱՎ. 1), սակայն այսչափով Առաքելը գահակալ կաթողիկոս չենք կրնար ընդունիլ, քանի որ ուրիշ տեղ 1578-ին ալ ի հայրապետութեան տեառն տէր Առաքելին Էջմիածնի սուրբ աթոռոյն (ԹՈՐ. Բ. 435) գրուած կը գտնենք, երբ աներկբայաբար Գրիգոր էր գահակալը։ Յիշատակագիրներ կը սիրեն տալ այն անունը՝ որ գործի գլուխ կը գտնուէր եւ Գրիգոր 80 տարեկան եղած ատենէն կամ աւելի առաջ գործը աթոռակալներու թողած կերեւի։ Ըստ այսմ երբ Առաքելին համար յաւելաւ առ Տէր ըսելէն ետքը կը գրէ, յետ սորա եկաց կաթողիկոս սուրբ Էջմիածնի տէր Դաւիթ (ԴԱՎ. 2), կրնանք Առաքելը ընդունիլ իբր վարիչ, եւ ոչ գահակալ կաթողիկոսութեան։ Բնական ալ էր որ երիցագոյն աթոռակից Առաքելին մահէն ետքը, աթոռին կառավարութիւնը կանցնէր իրմէ ետքը եկող Դաւիթին, որուն աթոռակից անուանուած ըլլալը արդէն գրած ենք (§ 1575)։ Բայց այդ ձեւը չէր արգիլեր, որ իրաւամբ եւ կանոնապէս գահակալ նկատուէր միշտ Գրիգոր, թէպէտ զառամած եւ բոլորովին գործէ քաշուած, բայց ոչ հրաժարած եւ ոչ ալ գահընկէց նկատուած։ Չամշեան եւ անոր հետեւողութեամբ կազմուած սովորական ցուցակը, Գրիգորի միայն 4 տարի կու տան 1569-էն սկսելով, եւ Ստեփանոս Զ. Թադէոս Բ. եւ Առաքել Ա. աթոռակիցները գաւազանին կանցնեն, եւ 1586-էն Դաւիթ Վաղարշապատեցին գահակալ կը նշանակեն (ԺԱՄ. 637), մինչ մենք մինչեւ 1587 Գրիգորը յիշատակուած ցուցուցինք։ Ուստի յիշեալ երեքը կաթողիկոսական գաւազանին չենք անցներ, եւ Գրիգորի իրաւական կաթողիկոսութիւնը հաւանական հաշուով մը մինչեւ 1590 կերկարաձգենք, այն տեսութեամբ միայն, որ Դաւիթ 1593-ին աթոռակից մը առնելէն առաջ, յամս ինչ կաթողիկոսութիւնը մինակ վարեց, ըստ բերման ժամանակի եւ ըստ իւրում կարի (ԴԱՎ. 2)։

« 1579. Կ. Պոլսոյ Աթոռը   |   1581. Մէլիքսեդեկ Աթոռակից »
© Gratun.org