Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1581. Մէլիքսեդեկ Աթոռակից

Դաւիթի նախընթացէն բաւական բան արդէն ըսած կը գտնուինք, թէ բնիկ էր Էջմիածնի գիւղէն, որ է Վաղարշապատ (ԴԱՎ. 2) թէ Գրիգորէ աթոռակից ընտրուած էր 1584-ին (§ 1575), եւ թէ Առաքելի մահուանէ ետքը աթոռին վարչութիւնը ձեռք առած էր (§ 1580), մինչ անկէ առաջ իբր փակակալ կամ լուսարարապետ եկեղեցւոյն հոգածութիւնը կը կատարէր (§ 1575)։ Գահակալութեան անցնելն ալ պարագաներու մերձեցուցմամբ հաւանական ցուցուցինք 1590-ին դնել (§ 1580), Դաւիթ Վաղարշապատեցին մենք Դաւիթ Դ. ըսինք, թէպէտ սովորաբար Դաւիթ Ե. գրուած է (ԺԱՄ. 437), որովհետեւ իր կարգին ցուցուցինք թէ Դաւիթ Դ. կարծուածը Ամենայն Հայոց կաթողիկոս մը չէ, այլ Աղթամարի կաթողիկոսն է (§ 1375)։ Գրիգորի վերջին ժամանակները, երբ կաթողիկոսարանի վարիչներն էին Առաքել եւ Դաւիթ աթոռակիցներ , հետզհետէ ծանրացած էր դառնացած էր Հայաստանի վիճակը, մանաւանդ Պարսիկներէ նոր առնուած գաւառներու մէջ (§ 1570), որոնց վրայ հինգ Օսմանցի կուսակալներ նշանակուած էին, Թաւրիզ, Երեւան, Գանձակ, Շամախի, եւ Դարբանդ քաղաքներու մէջ, իսկ Վրաստան հարկատու ազգային իշխաններու ձեռք էր (ԴԱՎ. 1), որոնք երբեմն թագաւոր ալ կը կոչուէին։ Ամէնէն աւելի անտանելի դարձած էր այդ գաւառներուն վրայ գրուած հարկը, որ ուղղակի Մայրաթոռին վրայ ալ կը ծանրանար, եւ վճարումը անհնարին էր եղած տիրող կարօտութեան երեսէն, այնպէս որ կաթողիկոսը կրցածը վճարելէն ետքը, կը պարատաւորուէր խոյս տալ, հալածական լինէր եւ թաքչէր ի պահանջողաց, եւ հալածական եւ գաղտագողի կենօք ատեն կանցնէր (ԴԱՎ. 2)։ Իբր կացութեան դարման կը մտածէ Դաւիթ իրեն աթոռակից մը առնել, որ դրամ ճարելու օգնէ, եւ այս աստիճանին կը բարձրացնէ Մելիքսէդէկ Գառնեցի եպիսկոպոսը, այր փառասէր եւ հետեւող նախագահ իշխանութեան, որ կաշխատէր կողմնակիցներ ալ ճարելով աթոռակցութիւնը ձեռք ձգել (ԴԱՎ. 21)։ Դաւիթ այսպէս թէ այնպէս կամայ թէ յոչ կամաց Մելիքսեդեկը օրհնեց 1593-ին (ԴԱՎ. 338), սակայն սպասած դիւրութիւնը չի գտաւ, վասնզի եղեն երկու կաթողիկոսք եւ երկու մսխողք, եւ թէ այս եւ թէ հարկապահանջութեան պատճառներով պարտքերը աճեցան մինչեւ յիսուն հազար ղուռուշ (ԴԱՎ. 3)։ Սակայն ղուռուշը այժմեան արժէքով իմանալու չէ, վասնզի այն ատեն իտալական կրօսսօ դրամին արժէքն ունէր, որ այժմեան ղուռուշին քսանեւհինգապատիկն էր։ Կացութեան չբարւոքելուն պատճառով Դաւիթ եւ Մելիքսեդեկ ալ հաւասարապէս ի փախստեան եւ ի թաքստեան կային, եւ շարունակ տեղ կը փոխէին, այն ալ գիշերայն, չտեսնուելու համար (ԴԱՎ. 3)։ Իբրեւ նպաստ ճարելու միջոց, գուցէ եւ կայսերական շնորհ ստանալու յոյսով, Մելիքսեդեկ անձամբ Կոստանդնուպոլիս գնաց, Տիրատուր Սսեցի պատրիարքութեան օրով, շուրջ 1598-ին եւ լաւ ընդունելութիւն ալ գտաւ, այնպէս որ ազգային մեծամեծներ հրապուրեցան Տիրատուրը հեռացնել, եւ զինքն պատրիարք անուանել 1599-ին (§ 1579), բայց Մելիքսեդեկ իր նպատակին չկրցաւ օգտակար ըլլալ։ Կոստանդնուպոլսեցիք կուզէին իրմով օգտւիլ, ընդհակառակն Մելիքսեդեկ անոնցմէ օգտուելու կաշխատէր, ուստի շուտով յարգը կորսնցուց, եւ տարին չլրացած իսկ 1600-ին պատրիարքութենէ հանուեցաւ, եւ պարտաւորուեցաւ Էջմիածին դառնալ, առանց Մայրաթոռին կացութեան դիւրութիւն մը ընծայած ըլլալու։

« 1580. Գրիգորի Վախճանը   |   1582. Աւետիս Աթոռակից »
© Gratun.org