Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1587. Բռնի Գաղութը

Սրապիոնի վրայ գործածուած խստութիւնը՝ Դաւիթն ու Մելիքսեդեկը ստիպեց պահանջուած վճարումներուն գոհացում տալ, միւս կողմէն Շահաբաս ալ իրենց վրայ շատ չծանրացաւ, քանի որ իր նոր աշխարհակալութեանց դիւրութիւններ ընծայած էին։ Բայց երկու կաթողիկոսներ չի կրցան հանգստութիւն վայելել, եւ միշտ անորոշ վիճակ եւ թափառական կեանք ունէին։ Այդ միջոցին կրնանք պատշաճեցնել Աւետիս Ա. կաթողիկոսի մը երեւումը, թերեւս առանց երկուքներուն կամքին եղած, այլ Սրապիոնի հեռանալէն ետքը, իբր անոր յաջորդ նշանակուած ժողովրդական նախաձեռնութեամբ, ինչպէս եղած էր Սրապիոնի ալ օծումը (§ 1584)։ Այդ միտքը յայտնապէս կը թելադրուի, Աւետիսի համար Դարանաղեցիին գրածէն, թէ էր անկարգութեամբ եւ հակառակ կաթողիկոս (11. ԱՄՍ. 69), որ ուղղակի հակաթոռ սը ըսել կըլլայ սակայն քանի որ ժողովուրդէն պաշտպանուած էր, ամենայն վարդապետք եւ իմաստունք յեպիսկոպոսաց եւ ի քահանայից եւ ի ժողովրդոց զնա պատուով ունէին, մանաւանդ որ միւս երկուքը սիրուած չէին, եւ անհամք էին որպէս գաղք անպիտանք (11. ԱՄՍ. 69)։ Այդ հակաթոռութեան ձեւն է անշուշտ պատճառը, որ Դավրիժեցին երբեք Աւետիսի անունը չէ յիշած։ Նոյն միջոցին Շահաբաս լուր առաւ թէ Օսմանեանց սպարապետ Ջղալօղլի Սինան փաշա Կարնոյ մէջ ահագին բանակ մը կը պատրաստէ իրեն վրայ քալելու համար (§ 1583), եւ որովհետեւ ինքն անոր դիմադրելու պատրաստ ոյժ չունէր, պատերազմէ խոյս տալու եղանակը որոշեց, եւ միանգամայն թշնամիին ոյժը կոտրելու համար, ուզեց երկիրը անմարդացնել եւ անապատ դարձնել, որպէսզի յարձակող բանակը պարէն ու դարման չգտնայ եւ չկարենայ յառաջել (ԴԱՎ. 26)։ Այդ խորհուրդները կըլլային 1604 տարւոյ աշունի սկիզբները, յետ տօնի սրբոյ Խաչին (ԴԱՎ. 27), եւ վերահաս ձմեռն ալ աւելի զգալի պիտի ըներ Շահաբասի մտածած հնարքը։ Առաջին անգամ իր միտքը յայտնեց Աքճաքալէ եղած ատեն, որ է հին Երուանդակերտը (ԴԱՎ. 26), իրեն մոտ հրաւիրելով տեղւոյն մեծամեծները, որոնց գլուխը կը գտնուէր Յովհաննէս քահանայ Աղա Տէրտէր կոչուած, Անոնք ձմեռը պատճառաբանելով գործադրութիւնը գարունին թողուլ առաջարկեցին, բայց արդէն ձմեռուան պարագան Շահաբասի մտածմունքին հիմնակէտն էր։ Ամիրգունա խան, Երեւանի պարսիկ կուսակալը, գլուխ նշանակուեցաւ նոր ձեռնարկին, եւ Պարսկական Հայաստանի զանազան գաւառներու համար յատուկ զօրապետներ նշանակուեցան աշխարհակործան խորհուրդը գործադրելու։ Հրաման տրուեցաւ քաղաքներու եւ գիւղերու բոլոր բնակիչները ճամբայ հանել դէպի Արարատի դաշտը, անկէ միահագոյն Պարսկաստան անցնելու համար դիմադրողները սրով եւ մահուամբ եւ գերութեամբ բռնադատել, զամենայն շէնս, զտունս եւ զբնակութիւնս այրել, զհամբարս խոտոյ եւ զյարդի, զցորենոյ եւ զգարոյ եւ զայլ պիտոյից կրակով ոչնչացնել։ Հաւաքուած բազմութիւնը խռնուեցաւ Արարատի դաշտը, եւ ահագին կարավան մը կազմեծ լայնքէն Գառնիի լեռներէն մինչեւ Երասխի գետեզերքը , իսկ երկայնքէն աւուր միոյ ճանապարհ բայց հինգ աւուր ալ ըսող եղեր է (ԴԱՎ. 28)։ Պարսիկ բանակը իր առջեւէն բռնի կը քալեցնէր գաղթական բազմութիւնը, մինչ իր ետեւէն կու գար Օսմանեան բանակը այսպէս երեք բանակներ իրարու ետեւէ կը քալէին, աքսորական Հայեր խոյս տուող Պարսիկներ, ու հալածող Թուրքեր։ Նաւասարդի ամիսն էր որ քշեցին զերկիրն եւ նաւասարդը սկսած էր 1604 հոկտեմբեր 21-ին, որով նոյեմբերի եւ դեկտեմբերի ձմեռային ցուրտին ներքեւ կը կատարուէր անօրինակ գաղթականութիւնը։ Բնական էր որ անպակաս ըլլային ընդդիմութիւններ, որոնց հետեւանքը կըլլային նոր տանջանքներ, զոմանս մահու հարուածով գտնելով, եւ զոմանց զունչս եւ զականջս հատանելով. եւ մինչեւ իսկ Վաղարշապատցի Յովհանջանի, Առաքել կաթողիկոսի եղբօր, եւ ուրիշ գլխաւորի մըն ալ զգլուխն կտրեցին, եւ ի ձող ցցեցին ի յահ եւ յերկիւղ ժողովրդեանն (ԴԱՎ. 29)։

« 1586. Սրապիոնի Վախճանը   |   1588. Գաղութին Զետեղուիլը »
© Gratun.org