Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1588. Գաղութին Զետեղուիլը

Տագնապը եւսքանզեւս մեծցաւ, երբոր կարգը Երասխը անցնելու եկաւ։ Հայեր ու Պարսիկներ հասած էին Ջուղայ, երբ Թուրքեր ալ Նախիջեւան հասան։ Պարսիկներ սկսան վախնալ թէ մի գուցէ Թուրքեր վրանին գան, զիրենք վտանգեն եւ գերիները ազատեն։ Ուստի եւ ոչ ժամ մի հանգստութիւն տուին, այլ ամէնքը ստիպեցին գետը անցնիլ։ Որչափ ալ զանազան կողմերէ նաւեր հակաքեցին եւ նոյնտեղ յոլով տուփ շինեցին իմա լաստեր եւ կուրեր, սակայն բազմութեան համար բաւական չէր, մինչեւ Պարսիկ բանակը բազմութիւնը շրջապատծ էր որ փախչող չըլլայ, եւ բռնի գետը կը մղէր լողալով կամ փայտերու ապաւինելով կամ կենդանիներու պոչերուն փաթթուելով անցնելու համար։ Դավրիժեցին աղիողորմ շեշտերով կը նկարագրէ աղետալի անցքը, զոր մենք պիտի չկրկնենք բաւական ըլլայ ըսել թէ լողալու անփորձ տղաներու կիներու եւ ծերերու դիակներով ծածկեալ էր երեսն գետոյն, եւ թէ բազումք այնք էին որք հեղձմամբ ջրոյն մեռան, քան անոնք որք անցինն (ԴԱՎ. 31)։ Վերջապէս յաջողեցան Թուրքերը չհասած բազմութիւնը անցնել, բանակն ալ անցաւ, Ամնրգունա խան հրաման ստացաւ Երեւան դառնալ, եւ գերութիւնը վարելու պաշտօնը անցաւ Էլիազ Խալիֆալու զօրապետին, ուղիղ Պարսկաստանի ներսերը տանելու համար զայն, ընդ նեղ եւ նուրբ եւ ընդ դժուարին վայրս իսկ Շահաբաս եւ բանակը իջան Թաւրէզ ընդ արքունի ճանապարհն։ Երբ աքսորականները Ահար եւ Մուշկուն գաւառները հասան, այլեւս ոչ կարէին գնալ, վասն սաստկասառոյց եւ դառնաշունչ ցրտոյ ձմերան, ուստի բռնադատեալ այն կողմերը զետեղեցուցին զնոսա ամիսս ինչ, մինչեւ որ գարունը բացուի (ԴԱՎ. 32)։ Հաւանական հաշուով 1606 տարւոյ յունուարին վերջերը կրնանք գնել այս դադարը։ Դաւիթ եւ Մալիքսեդեկ կաթողիկոսներ ալ բազմութեան հետ էին, բայց Մելիքսեդեկ դադարէն օգտուելով ետ դարձաւ, եւ եկն Էջմիածին եւ առնէր զկաթողիկոսութիւնն (ԴԱՎ. 156), մինչ Դաւիթ բազմութեան հետ մնացած էր։ Մելիքսեդեկի ետ դառնալը բնաւ Մայրաթոռի համար հոգածութիւն ունենալէն չէր, զի Երեւանի մէջ բնակութիւն հաստատեց, եւ շուրջը հաւաքելով զազգականս եւ զմերձաւորս իւր, յօրանայր լոյծ եւ ընդարձակ կենօք, մտիւքն եւ արդեամբքն սրբոյ աթոռոյն (ԴԱՎ. 153)։ Գարնան բացուելուն նորէն ճամբայ հանուեցաւ աքսորական բազմութիւնը։ Աբութուրաք բէկի գլխաւորութեամբ, որ յաջորդած էր Էլիազի, մինչեւ որ հասան Ասպահան։ Քաղաքացի եղողները քաղաքին մէջ բնակեցան, իսկ շինականները եւ գեղականները Ասպահանի շուրջ եղող Էնջան, Ալնջան, Գանդիման, Ջղախոռ, Փարիա եւ Բուրվարի գիւղերը, 500 տուն ալ փոխադրուեցաւ Շիրազ գաւառը՝ Ալլահվերտի խանին խնդրանոք, այն կողմերն ալ շէնցնելու համար (ԴԱՎ. 33)։ Հայաբնակ եղած տեղերու կարգին Քանաքեռցին կը յիշէ նաեւ Ահար, Ապահի, Համատան, Գուլփէքան, Քրման, Խունսար, Խոյիկան եւ Շխշաբան կոչուած տեղերը (ԶԱՔ. 19)։

« 1587. Բռնի Գաղութը   |   1589. Ջուղայի Գաղութը »
© Gratun.org