Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1591. Գաղութի Արկածներ

Իբրեւ մեծ գաղթականութեան գործին յարակից պարագաներ, աւելցնենք այս տեղ ինչինչ մասնաւոր դէպքեր, որոնք եղելութեան իսկական գոյնը կը ցոլացնեն։ Ամիրգունա խան, որ Երասխի եզերքէն հրաման ստացաւ իր կուսակալութեան դառնալ (§ 1588), պաշտօն ունէր միանգամայն փախած եւ պահուըտած Հայերը հաւաքելով Պարսկաստան յղել, Գառնի գիւղի բնակիչներ, իրենց վրայ եկող զինուորները ծեծած ու վիրաւորելով ցրուած էին, ու իրենց տեղը անհոգ կը մնային։ Ամիրգունա իրողութիւնը զինուորներէն իմանալով զորս յոլովս առնելով Գառնիի վրայ եկաւ, եւ ծեծով ու հարուածով ու խոշտանգանքով չարչարելէ ետքը՝ գիւղեցիները քշեց մեծ կարաւանին ետեւէն, սակայն անոնցմէ մաս մը փախան, եւ քիչ մը պաշար ճարելով ապաւինեցան Գեղարդի ձորին քարանձաւները։ Ասոնց հետ էին Մանուէլ Հաւուցթառի եւ Աստուածատուր Գեղարդի եպիսկոպոսները, որոնք Մելիքսեդեկի հետ Շահաբասին գացեր էին (§ 1585)։ Ամիրգունա բարեկամական խօսքերով հրաւիրեց փախստականները վար իջնել, իսկ անոնք անարգական խօսքերով եւ քարերու հարուածներով պատասխանեցին։ Ասոր վրայ զինուորներ քարագնաց ճամբաներով եւ ժայռերէն սողոսկելով կրցան քարանձաւները բարձրանալ, եւ ներսը եղողներուն վրայ յարձակիլ։ Զինուորներէն մէկը Մանուէլի գլուխը կտրելով վար նետեց, Աստուածատուր կենդանւոյն վար նետուելով Ամիրգունայի առջեւը սպանուեցաւ, եւ քարանձուին մէջ եղողներէն մէկ մասը ջարդուեցաւ, մէկ մասն ալ մեծ կարաւանին ետեւէն քշուեցաւ։ Դավրիժեցին երկու եպիսկոպոսներուն սպանութիւնը արդար դատաստան Աստուծոյ կը նկատէ (ԴԱՎ. 35), վասնզի Մելքիսեդեկի հետ Շահաբասը գրգռելու գացած ըլլալով, բոլոր աղէտներուն պատճառ եղած էին։ Յիշատակելի է եւս Քօռատարի ձորին արկածը, ուր Եախըշխան կոչուած այրի մէջ հազարէ աւելի անձեր ապաւինած էին, մեծաւ մասամբ կին եւ տղայ, իսկ այրեր շրջակայ փոքր քարանձաւներուն մէջ փակուած կը մնային։ Այրին անմերձենալի դիրքին պատճառաւ՝ Պարսիկ զինուորներ ետեւի կողմէն լերան գագաթը բարձրացան, եւ անկէց վար չուաններով եւ գօտիներով կախուելով մինչեւ քարայրի բերանը իջան, անկէ ալ սուսերամերկ ներս խուժելով ահագին ջարդ կատարեցին, կիներու եւ աղջիկներու վրայ բռնութիւններ ալ գործադրեցին, որով շատեր զսրբութեամբ մահն նախադասելով՝ յամբաւ բարձրութենէն ի վայր արկանէին զինքեանս եւ մեռանէին շատերն ալ ցաւալի մահուան կը հանդիպէին, լերան ներքեւ գտնուող անտառախիտ ծառոց ճիւղերուն ցցուելով եւ տանջուելով (ԴԱՎ. 37)։ Այստեղէն ալ ապաւինողներէն մի մասը մեծ կարաւանին խառնուելով քշուեցաւ։ Այս երկու տեղնիտեղով պատմուած արկածներ բաւական են իբրեւ նմոյշ ծառայել այն անթիւ անհամար աղէտներու, որոնց դուռ բացաւ Շահաբասի անգութ հնարքը։ Գաղթականին թողած երկիրը կատարեալ անապատի կերպարան է առած, արգաւանդ հողեր խոպանացած, ամուր բերդեր քանդուած, վանքեր եւ եկեղեցիներ կործանած, կաթողիկէներ տապալած, երկիրը բնակիչներէ թափուր, արտեր առանց հողագործի լքուած, գազաններ եւ գիշատիչ թռչուններ շատցած, եւ իրաւամբ կը գրեն ժամանակակիցներ հեղձամաղձուկ եղեալ փղձիմք, եւ հարեալ յարտասուս ողբամք եւ աշխարեմք, զի անապատ եղեւ վայելուչ եւ քաղցր աշխարհս մեր (ԴԱՎ. 39)։

« 1590. Շահաբաս և Հայերը   |   1592. Պատերազմ և Հաշտութիւն »
© Gratun.org