Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1600. Նշխարաց Յայտնուիլը

Ասպահանի մէջ դեռ չէր լսուած կրօնաւորներուն եւ նշխարներուն գալը, երբ Դաւիթ կաթողիկոսի սպասաւորներէն մէկը անունը Գրիգոր, ֆռանկաց լեզուին ծանօթ եւ անոնց վանքերը յաճախող, հանդիպմամբ կը լսէ գործը նոյնիսկ կրօնաւորներուն բերնէն, եւ լուր կու տայ Դաւիթի, այն ալ խօճայ Սաֆարին, որ Նոր-Ջուղայի աւագն էր (§ 1590), եւ Ազատէրտէրին (§ 1586), որ աւագերէցն էր։ Ասոնք ալ լուր կու տան Միրզա Մահմատ կուսակալին, եւ Լատինաց վանքը յանկարծ կոխելով, ոսկրներու սնտուկը կը գտնեն, եւ կնքելով Սաֆարի մօտ աւանդ կը դնեն մինչեւ որ Շահաբասէ հրաման մը գայ։ Սաֆարի եղբայր Նազար ալ, որ Թաւրիզ Շահաբասի մօտ կը մնար, պէտք եղած միջնորդութիւնը կընէ, եւ Ալթուն անունով յատուկ պաշտօնեայ մը կը ղրկուի Ապարաներ, նշխարները գողցող կրօնաւորները Շահաբասի մօտ բերելու։ Ալթուն ամէն խստութիւն ձեռք կառնէ, կապանք, չարչարանք եւ բրածեծ, որպէսզի բուն գողցողները ցոյց տան, եւ հոն պահուած նշխարներն ալ մէջտեղ հանեն։ Ալթուն, որ հայազգի Աւետիք մըն էր, պատահմամբ կը լսէ պզտիկ տղայի մը, իր հօրեղբօր քահանային ծեծուած ատեն բերնէն հանած հայերէն մէկ խօսք, եւ անով հետազօտութիւնները կը դիւրացնէ, ամէն բան մէջտեղ կը հանէ, մինչեւ իսկ մերձակայ Բոլու լերան մէկ քարանձաւին մէջ թաղուած մասը, եւ թէ նշխարները եւ թէ կրօնաւորները առնելով ճամբայ կելլայ Թաւրիզ տանիլ։ Աստապատ հանդիպած ատեն, որ իր ծննդավայրէն էր, Աւետիք-Ալթուն կրօնաւորներուն գրուխները միայն Շահաբասի տանիլ կը մտածէ, այլ Պօղոս Մոկացի վարդապետի խրատով ետ կը կենայ։ Իսկ Շահաբաս կրօնաւորները կարձակէ, եւ նշխարները բոլոր Սաֆարի կը խրկէ, որ Պահուին Ասպահանի մէջ (ԴԱՎ. 145)։ Իբրեւ այս պատմութեան լրումն կաւելցուի, թէ երկու բուն գող կրօնաւորները աւազակներէ կը սպանուին (ԴԱՎ. 146), թէ անոնց Աղամիր սպասաւորը հազիւ կազատի (ԴԱՎ. 147), թէ յետ ժամանակաց Լատիններ երկու սպանեալներուն ոսկրները Ֆրանկստան կը փոխադրեն, իբրեւ զնշխարս մարտիրոսի (ԴԱՎ. 148), եւ թէ կը յաջողին ալ Շահաբասի ձեռքով Ասպահան պահուած նշխարներէն պզտիկ մաս մը ստանայ, եւ զայն զետեղել ի հիմունս եկեղեցւոյ վանացն Գըւայի (ԴԱՎ. 149)։ Համաձայն այս պատմութեան, զոր Դավրիժեցին ականատեսներէն քաղելով գրած է, Ս. Հռիփսիմէի այժմեան գերեզմանին մէջ գտնուող ոսկրները այլեւս ամբողջը չեն, եւ ձեռքէ ձեռք անցած կտորներն ալ աստեւանդ ցրուած են, ինչպէս Նախիջեւանի Գուլթափա գիւղը Պօղոս Մոկացի վարդապետին գրածը (ԴԱՎ. 143), Մինաս Ակնեցի՝ Զմիւռնիոյ եպիսկոպոսին Իտալիա տարածը, եւ Պետրոս Խալարենց՝ Սաֆարի թոռին Պաղտատ փոխադրածը (ՉԱՄ. Գ. 573)։ Պատմուած եղելութեան թուականը ճիշդ յիշուած չէ, այլ ի դէպ է դնել շուրջ 1607-ին, երբ տակաւին Շահաբաս Թաւրիզ կը գտնուէր։

« 1599. Հռիփսիմէի Նշխարքը   |   1601. Մելքիսեդեկ և Լատիններ »
© Gratun.org