Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1601. Մելքիսեդեկ և Լատիններ

Ս. Հռիփսիմէի նշխարներուն գողութեան գործը, որչափ ալ Հայոց համար յաջողութեամբ վերջացաւ, սակայն Մելիքսեդեկի համար մշտնջենաւոր անարգանքի փաստ մը եղաւ, Սմուկ սաթան խալիֆա, այսինքն ոսկր ծախող կաթողիկոս՝ անունը տրուեցաւ ետեւէն (ԴԱՎ. 156), եւ երեսն ի վեր յանդիմանուեցաւ, թէ զաստուածային պատուական գանձն հանեալ վաճնռեցեր այլազգեաց (ԹՈՐ. Բ. 287)։ Սակայն Մելիքսեդեկ այսչափով իր դիրքը խախտած չգտա. Դաւիթ միշտ հեռու կը մնար Ասպահանի մէջ, Աւետիս ընկճեալ գիրք մը կը պահէր, եւ Մէլիքսեդեկ կրնար ուզածը ընել Մայրաթոռին մէջ՝ Ամիրգունա կուսակալը իրեն պաշտպան ունենալով։ Հայրապետական բոլոր հասոյթները ըստ հաճոյս կը գործածէր իր լոյծ եւ ընդարձակ կեանքին կամ ձեռնբաց եւ բազմատուր կաշառքներուն։ Մելիքսեդեկ որ իր շահամոլ եւ փառամոլ գործերուն մէջ, ոչ մի անտեղի միջոց չէր խտրեր, նոր պարագայ մըն ալ մտածեց աւելցնել այդ շարքին, այն է դաւանական խնդիրները շահավաճառի միջոց դարձնել։ Լատին կրօնաւորներունՀայաստանի կողմերը յաճախելու պարագայն, եւ անոնցմէ մտերմութեամբ ստացած կառշառքները, եւ աւելի ալ ընդունելու յուսադրութիւնը, զինքն յորդորեցին աւելի մերձաւորութիւն ցուցնել եւ դէպ Արեւմուտք ձեռք երկնցնել եւ զօրաւոր եւ հարուստ ըմբռնուած լատինականութեան արդիւնքներով բախտաւորուիլ։ Այդ մասին իրեն համամիտ գտաւ Զաքարիա Վանեցին, որ Վանէ մերժուած իր քովը կը գտնուէր (§ 1596), եւ Արեւմուտքի Հայերուն նուիրակութիւնը անոր յանձնեց 1610 մայիս 1 թուակիր կոնդակով, որ Իլվով, Կամենից, Սենչով եւ Եաշ. շրջագայի, եւ արդիւնքներ հաւաքէ (11. ԱՄՍ. 72), անկէ ալ Իտալիոյ գաղթականներուն անցնի, եւ յարմար յարաբերութիւններ մշակելով Հռոմ ալ հանդիպի, եւ պապութեան հետ շահաւէտ եւ շահաւոր կապեր արդիւնաւորելու ջանայ։ Հռոմի դիւաններուն մէջ կը գտնուի գրուած մը Մելիքսեդեկի կողմէ Պօղոս Ե. պապին ուղղուած 1610 մայիս 15 շաբաթ օր թուականով (ԱԶԱ. 121), մինչեւ մայիս 15-ը երկուշաբթի կը հանդիպի այն տարին։ Գրութիւնը ընդարձակ է (ԱԶԱ. 113-121), եւ արեւելեան ոճի ամէն կատարեալ ճոխութեամբ եւ օրինակներով եւ փոխաբերութիւններով կը բարձրացնէ պապն ու պապութիւնը, շողոքորթութեան վարժ ականջները զզուեցնելու չափ։ Մենք պիտի չփորձենք անոր վերլուծութիւնն ալ տալ, միայն պիտի դիտենք թէ ամենայն հաւանականութեամբ գրուածը Մելիքսեդեկէ բղխած չէ, այլ Հռոմի մէջ Զաքարիայէ պատրաստուած է, իր պատգամաւորութիւնը յաջողցնելու համար։ Ասոր նշան կը նկատենք մայիս 15-ին նոր տոմարի հաշուով շաբաթ ըսուած ըլլալը, որ Մելիքսեդեկի գործածած հին տոմարին չի պատասխաներ, եւ նոյն գրութեան պասմայ գրով երեւցած ըլլալը (ԹՈՐ. Բ. 289), ինչ որ Էջմիածինի մէջ չէր կրնար պատրաստուիլ, եւ վերջապէս Մելիքսեդեկի ալ նեղը մտած ատեն զայն իրմէ հեռացնել ուզելը, որուն համար Կեսարացին իրեն կը գրէր, որ թէ ստոյգ է որ դու չես միաբաներ, պապին գիր մը գրէ, թէ ոմն զԶաքարիա անուն վարդապետ, որ ի մեզանէ նուիրակ եկն յայդ կողմանքդ , առանց մեր կամաց եւ գիտութեան իմ մօհրովս սուտ ձեռագիր է տուեալ ձեզ (ԹՈՐ. Բ. 292)։ Յայտնի չէ թէ ինչ արդիւնք կրցաւ ձեռք ձգել Զաքարիա իր պատուիրակութեամբը, զի միայն ոսկեղէն խաչ մը ընծայ, եւ Շահաբասի յանձնարարական մը գրելու խոստումը յիշուած են, երբ միւս կողմէն կը պահանջուի որ Մելիքսեդեկ հաւատոյ դաւանութիւն գրէ (11. ԱՄՍ. 74)։ Ասով կը յայտնուի թէ Զաքարիայի մատուցած շողոքորթ նամակն ալ չէ բաւած Մելիքսեդեկի հաւատքին վրայ վստահութիւն ներշնչելու։ Մելիքսեդեկի անձը եւ անոր շահամոլ ընթացքը, եւ գրուածին հեղինակութենէ զուրկ ըլլալը բաւական են հաստատել, թէ որչափ անհիմն են հռոմէականներուն անոր վրայ հիմնած փաստերը (ԱԶԱ. 121)։ Մելիքսեդեկ լոկ օգնական աթոռակից մըն էր, եւ ոչ Հայ եկեղեցւոյ տիրապէս ներկայացուցիչը , եւ իր եպերելի ընթացքն ալ նկատի չառնելով, նա իւրովի եւ առանց ժողովի, եւ նոյն իսկ Մայրաթոռոյ միաբանութեան կողմէն վստահութիւն չվայելելով, չէր կրնար երբեք Հայ եկեղեցւոյ դաւանութեան վաւերական թարգմանն ըլլալ։

« 1600. Նշխարաց Յայտնուիլը   |   1602. Գրիգոր Դարանաղեցի »
© Gratun.org