Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1604. Պատրիարքական Բաժիններ

Երբոր Կեսարացին Կոստանդնուպոլսէ հեռու օգտակար ձեռնարկներու կը պարպէր, իր կողմնակիցները առիթ կը գտնէին, ժամանակին գործածական եղած միջոցներով զօրանալ, եւ Յովհաննէս Խուլը պատրիարքութենէն տապալել, եւ նորէն Կեսարացիին պատրիարքութիւնը վաւերացնելտալ տէրութեան ալ կողմէն։ Նա ալ 1611-ին սկիզբները, դարձեալ յաղթական մուտքը գործէր Կ. Պոլիս, այս անգամ աւելի խստութիւն բանեցնելով իր հակառակորդ խումբին վրայ։ Քիչ ետքը 1612-ին Գարանաղեցին Տրապիզոնի ճամբով Կ. Պոլիս կը դառնայ (1602) Վանեցին ալ յունիս 15-ին Հռոմէ կը հասնի (11. ԱՄՍ. 9), ուր գացած էր Արեւմուտքի նուիրակութեան առթիւ (1601), եւ Կեսարացին երկուքին հետ ալ կասկածով եւ սաստկութեամբ կը վարուի։ Ասիկա իրեն նպաստաւոր չըլլար վասն զի, նոյն իսկ Դարանաղեցին, որ կը խոստովանի, թէ ես բնաւ չէի ուզեր Խուլը, եթէ Կեսարացին այս հալին չհասցնէր զիս, կը յայտարարէ թէ ստիպուեցայ յոչ կամս միանալ անոր։ Խուլն ու Դարանաղեցին ու Վանեցին միացած Կեսարացիին դիրքը կը խախտեն (11. ԱՄՍ. 9), որ թէպէտ ակամայ, բայց ձանձրացեալ ի նոցանէ եւ հրաժարեալ, պատրիարքութիւնը կը թողու եւ իր վիճակը Կեսարիա կը դառնայ (11. ԱՄՍ. 49)։ Երաք դաշնակիցները իրենց յաղթութեան արդիւնքը հաւասարապէս վայելելու համար, այս անգամ պատրիարքութեան հասոյթները մէջերնին կը բաժանեն յարակից վիճակներուն վրայ հսկողութեան հետ, որով միայն կրնային արդիւնքներն ալ ապահովել։ Կ. Պոլիսը կառնէ Վանեցին բնական պարաթին հին ղապալայի երկրովքն, որ է ըսել Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան նախնական հրովարտակին սահմաններովը, եւ բուն պատրիարք կը նկատուի։ Խուլը կառնէ զամենայն Ուռումէլն բաց յԸռատողուս, այսինքն է Եւրոպակողման վիճակները Ռոտոսթոյէ զատ, վասնզի անիկա Դարանազեցիին հայրենական գաղթականութիւնն ըլլալով, յարմար կը սեպուի անոր թողուլ։ Անատոլի փարաքանտան այսինքն Ասիակողման մերձաւոր վիճակներն ալ մէկտեղ (11. ԱՄՍ. 9)։ Բայց Կեսարացին Կեսարիոյ մէջ հանդարտ չմնաց, այլ բանակցութեան մաս Յովհաննէս Այնթապցի կաթողիկոսին հետ, օգուտ քաղել ուզելով Սսոյ աթոռին Կոստանդնուպոլսոյ վրայ վարած հին իրաւասութենէն (§ 1489), եւ Յովհաննէսը համոզելով անձամբ Կ. Պոլիս երթալ իր ազդեցութիւնը գործադրելու եւ զինքն զօրացնելու։ Իրօք ալ Մինաս Քացախ եւ միւս Մինաս Կարնեցի եպիսկոպոսներն ալ մէկտեղ առնելով, չորսը միասին Կ. Պոլիս կու գան։ Երկու կուսակցութիւններ նորէն պայքարի կը մտնեն, Վանեցին եւ Խուլը մէկ կողմէն, Կեսարացին ու Այնթապցին միւս կողմէն։ Խուլը մինչեւ Ադրիանուպոլիս կերթայ, անձամբ կը ներկայանայ սուլտան Ահմէտի, եւ իրենց կողմին նպաստաւոր հրովարտակ մը կը ստանայ, որով վերջէն եկող չորսերը իրենց տեղերը կը զրկուին 1613 մայիս 25-ին, որ օր Դարանաղեցին ալ իր Ասիակողման վիճակներուն այցելութենէն Կ. Պոլիս կը մտնէր (11. ԱՄՍ. 10)։ Յաղթութեան գլխաւոր գործիչը Խուլն ըլլալով, երեք դաշնակիցներու մէջ բաժիններու փոփոխութեան հարկ մը կը ծնի։ Վանեցին տեղի կու տայ եւ Խուլին կը թողու Կ. Պոլիսը իր յարակիցներով, որոնց մէջ կը մտնեն նաեւ Կուտինա, Սեբաստիա եւ Կաֆա։ Վանեցին կառնէ Անատօլու փարաքանտան, այսինքն Իւսկիւտարէն սկսելով մերձաւոր Ասիակողմը, իսկ Դարանազեցիին կը մնայ Ռումէլին Ղալաթիայով մէկտեղ (11. ԱՄՍ. 10)։ Այդ նոր բաշխումով Խուլը կը սկսի բուն պատրիարք նկատուիլ։ Սոյն միջոցին համար Կ. Պոլսոյ պատրիարքներու սովորական ժամանակագրութիւնը (01. ՕՐԱ. 88) պէտք կըլլայ փոփոխութեանց ենթարկել, գլխաւորապէս Դարանազեցիի յիշատակարաններուն ուսումնասիրութեամբ, եւ ըստ այսմ կերեւի, որ Խուլը 1615-ին անդին չէ կրցած աթոռին վրայ մնալ, եւ նորէն տեղի տուած է Կեսարացիին գրաւել պատրիարքական աթոռը (11. ԱՄՍ. 11)։

« 1603. Երուսաղէմի Գործեր   |   1605. Էջմիածինի Գործեր »
© Gratun.org