Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1616. Տուգանքի Վճարումը

Խնդրակներ շատ դժուարութիւն չքաշեցին, զի շարունակ հրապարակի վրայ էին երկու վարդապետներն ալ։ Երկուքն ալ ձերբակալեցին, վիզերնին անցուցին օղամանեակ զուգեալ ի փայտից, եւ ոտուըներնուն երկաթ ոտնակապ, եւ յաւուրս ցրտութեան ձմերայնոյ Շահաբասին բերին։ Նա առաջ կը մտածէր այդ երկուքն ալ նահատակել, բայց հարկաւ ցնցուած պիտի ըլլար Անդրէաս քահանայի եղերական պատահարէն, որ միտքը փոխեց, եւ տուգանքի ձեւը նախընտրեց խորհելով թէ այս կերպով լինի աւելի օգուտ մեզ, եւ վնաս նոցա։ Տուգանքի քանակը 500 թուման նշանակեց երկուքին համար, բայց նոյն իսկ իր նախարարներուն միջնորդութեամբ 300 թումանի իջեցուց (ԴԱՎ. 278)։ Վարդապետները անկար եւ չքաւորք էին, ուստի արտօնութիւն ստացան զինուորներու հսկողութեամբ հանգանակութեան ելլել, եւ շուտով յաջողութիւն գտան իրենց սրբակեաց համբաւը, որով ամէնքը անքնայաբար թափէին զինչս եւ զողորմութիւնս առաջի վարդապետացն։ Հանգանակութիւնը մինչեւ 700 թուման արդիւնաւորեց, որով ոչ միայն տուգանքը, այլ եւ ինչ որ այսր անդր խարճ գնաց վճարեցին, եւս եւ բազում գերիք եւ բանտարկեալք եւ դատապարտեալք ազատեցան վարդապետներուն շնորհիւ (ԴԱՎ. 279)։ Մովսէս եւ Պօղոս ազատութիւն ստանալով իրենց տեղերը դարձան, եւ իրենց առաջին քարոզութիւնները շարունակեցին, մինչ Շահռուզ Ագուլեցին քիչ օր ետքը սպանուեցաւ, ինչ որ ըրած մատնութեան աստուածային պատուհասը նկատուեցաւ (ԴԱՎ. 279)։ Մելիքսեդեկ կաթողիկոս ալ տուգանքի համար կալանաւոր էր, բայց վարդապետներուն պէս բախտաւոր չեղաւ։ Շահաբաս Ագուլիսէն ելլալով Դանզի եւ անկէ Ասպահան եկաւ, եւ Մելիքսեդեկ կապանօք շրջէր ընդ բանակի արքայի, անոր որոշման սպասելով։ Քաշած նեղութիւններէն ազատելու համար, քանիցս դիմում ըրած էին, որ եթէ մահուամբ եւ եթէ կենօք վերջ տայ իր տառապանքին վիճակին։ Իսկ Շահաբաս յայտարարած էր, ոչ սպանանեմ եւ ոչ թողում մինչեւ որ որոշեալ տուգանքը վճարէ։ Որոշուած գումարն ալ 300 թուման էր, երեք յանցանքներուն համար հարիւրական թուման, մէկը՝ Ս. Հռիփսիմէ նշխարքը կառշառքով ծախելը (§ 1599), միւսը անհրաման Մուշկունէ ետ դառնալը (§ 1588), եւ երրորդը՝ իւրովի Ասպահանի մէջ կաթողիկոսութիւն վարելը (§ 1609)։ Մովսէս եւ Պօղոս վարդապետներուն տուգանքին համար առատաձեռն եղող Հայերը, անտարբեր կը մնային Մելիքսեդեկի նկատմամբ, եւ ոչ միայն Պարսիկ մեծամեծներ, այլեւ Հայ իշխաններ՝ Նազար, Սութանում, Միրվէլի եւ Հայկազն, իրեն հասկացուցին, թէ ուրիշ եղանակ չկայ իրեն, այլ պարտիս տալ եւ զերծանիլ (ԴԱՎ. 166)։ Վերջին յուսահատութեան մէջ Մելիքսեդեկ առաջարկեց թագաւորին, որ ուզած տուգանքը կալանաւոր մնացած ատենը ճարել անհնար ըլլալուն, եթէ ազատ թողուի եւ կաթողիկոսութիւնը վարել արտօնուի յանձն կառնէ տարեկան հարիւր թուման վճարել թագաւորին։ Այս առաջարկը առաւել շահաւոր երեւցաւ Շահաբասին, ուստի կատարեց զխնդրանս նորա, կաթողիկոսութիւնը վարելու հրովարտակ տուաւ, շղթաներէն արձակեց, եւ թողուց որ երթայ եւ խոստացած գումարը հաւաքէ եւ վճարէ (ԴԱՎ. 167)։ Դավրիժեցին գիտել կու տայ թէ կերպ կերպ պատմուած են 100 թուման տարեկան հարկին պարագաները, ոմանք կըսեն թէ միայն երեք տարուան համար, եւ ուրիշներ թէ մշտնջենաւոր էր Մելիքսեդեկի առաջարկը. եւ դարձեալ թէ միայն իր ազատութեան համար առաջարկած էր, իսկ ուրիշներ՝ կաթողիկոսութեան կացութիւնը դժուարացնելու դիտմամբ, գործած էր կըսեն։ Հարկաւ յստակ յօդուածներով որոշ գծուած գործ մը չէր, բայց տեւական եւ տաժանելի բեռ մը եղաւ աթոռին վրայ։ Իսկ Մելիքսեդեկի ձեռքը զօրաւոր զէնք մը եղաւ, համարձակորէն շրջելու եւ ժողովուրդին վրայ բռնանալու, նոյն իսկ արքունական արտօնութեամբ (ԴՆՎ. 168)։ Հազիւ թէ ազատութիւն գտաւ, յաղագս ժողովքի շրջագայութեանց ձեռնարկեց, նախ Տփղիս անկէ Թաւրիզ, անկէ Ասպահան (ԴԱՎ. 169), ուր կը գտնուէին ունեւոր ազգայինները։

« 1615. Մովսէս և Պօղոս   |   1617. Մէլիքսեդեկ Հարկահան »
© Gratun.org