Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1619. Սարգիս Պարոնտէր

Երբոր եկեղեցւոյ պետ ճանչցուող անձերը այդպիսի ստոր կացութիւն եւ դորովելի նկարագիր կը ցուցնէին, եւ եկեղեցւոյ պաշտօնական գրութիւնն ալ անոնց երեսէն հետզհետէ խղճալի վիճակ մը կը ներկայացնէր, մխիթարական երեւոյթ մըն է տեսնել, որ աստ եւ անդ վանքերու մէջ առանձնացած հոգսէր եկեղեցականներ, անհատական ճիգերով կը սկսին եկեղեցական բարեկարգութեան աշխատիլ, ժողովուրդին բարոյականը բարձրացնելու ճիգեր կընեն, եւ դառն ու եղկելի ժամանակներուն ներածին չափ փոքրիշատէ ուսումն ալ տարածելու եւ դպրոցներ բանալու անձնանուէր ճիգեր կը թափեն։ Այս կարգին մէջ նախապատիւ տեղ մը պիտի տանք Սրապիոն Եդեսացի վարդապետին, որ անցողական կերպով Գրիգոր ԺԳ. կաթողիկոս ալ եղաւ (§ 1584)։ Գովութեամբ պիտի յիշենք Սրապիոն Օձտեղացի վարդապետը որ Բաբերդի Վահանաշէն վանքին մէջ գործէր (§ 1596), իսկ վախճանին վրայ տեղեկութիւններ կը պակսին։ Նոյնպէս Կարապետ Ձագ վարդապետը որ Վանայ Վարագ վանքը (§ 1615) աշակերտներ եւ վարդապետներ հասցնելու կաշխատէր, եւ մեծ գաղութին ատեն Ասպահան գնաց այցելութեան, եւ հոն վախճանեցաւ ու թաղուեցաւ (ՀԱՅ. 610)։ Ասոնցմէ աւելի նշանաւոր եղան Մովսէս Տաթեւացի եւ Պօղոս Մոկացի վարդապետներ, որոնք արդէն յիշեցինք (§ 1615)։ Ասոնց հետ արդիւնքով եւ հռչակով պայծառացաւ նաեւ Սարգիս Պարոնտէր Սաղմոսավանքի եպիսկոպոս եւ Մեծ-Անապատին առաջնորդը։ Սարգիս բնիկ էր Արագածոտն գաւառի Յարենի գիւղէն, որ Կարբիի մոտ էր եւ այժմ է աւերակ։ Սաղմոսավանքի աշակերտած եւ այնտեղ յառաջացած, մինչեւ եպիսկոպոս եւ առաջնորդ ալ եղած էր, եւ կերեւի թէ ինքն ալ անոնցմէ մէկն էր, որոնց խենէշ եւ խաբուսիկ վայելչութիւն աշխարհիս ախորժելի կու գար։ Արագածի վրայ երէներու ետեւէն պատող որսորդ մը, քարանձաւի մը մէջ մեռած ճգնաւորի մը հանդիպելով եպիսկոպոսին իմաց կու տայ, որ զայն գտնելով պատուով կը թաղէ, բայց դիպուածը մեծ տպաւորութիւն կը գործէ Սարգիսի վրայ, որ այն օրէն կորոշէ հեռանալ յաշխարհէ եւ հետեւիլ առաքինական վարուց (ԴԱՎ. 190)։ Իր նպատակին իրագործման համար Հայաստանի մէջ պէտք եղած ուղեցոյցը չգտնելուն, իր դիտումը նւիրագործելու համար Երուսաղէմ ուխտի կերթայ։ Հոն իր ետեւէն կը հասնի Կիրակոս Պոնտացին, Տրապիզոնի այրի քահանան, որ նոյնպէս հոգեւոր կեանքի եռանդ զգացած եւ Սարգիսի օրինակէն քաջալերուած, անոր հետ միանալու միտքը յղացած էր (ԴԱՎ. 191)։ Երուսաղէմ հասնելնուն որոշ թուականը չունինք, միայն Դարանաղեցիէ (ԴՐՆ. ) կը քաղենք, որ 1606-ին Երուսաղէմ եղած ատեն հոն հանդիպած է համշիրակ եղբօր մերոյ կամաւոր աղքատին տէր Սարգիս եպիսկոպոսին Սաղմոսավանեցին, եւ Տրապիզոնցի կամաւոր աղքատին տէր Կիրակոսին, որոնք այնտեղ կը գտնուին 1607 փետրուար 2-ին ալ։ Երուսաղէմի մէջ Սարգիս ու Կիրակոս իրարու հետ միակամ եւ միաբան եւ միախորհուրդ կորոշեն կրօնաւորական բարեկարգութեան աշխատիլ, եւ Երուսաղէմի վանքերուն մէջ իմացածնին ու սորվածնին Հայաստանի մէջ գործադրել, ուր եւ քիչ ետքը կը դառնան։ Յարմար տեղ մը ճարելու համար կը դիմեն Սիւնիք, վանքերու եւ կրօնաւորութեան աւանդական կեդրոնը, եւ Տաթեւ, Ձորավանք կամ Ցրուանց ու Թանահատ քիչ քիչ մնալէ ետքը, կը նախընտրեն Տաթեւի հին Աանապատը կամ Հարանց-Անապատը, եւ զայն կը նորոգեն եւ կը կազմակերպեն, որ անկէ ետքը աւելի կը ծանոթանայ Մեծ-Անապատ անունով (ԴԱՎ. 192)։ Այդ հաստատութեան թուականը 1608-էն ետքը թողուլ յարմար չենք սեպեր, թէպէտեւ ոմանք մինչեւ 1610 կը յետաձգեն (ՉԱՄ. Գ. 563)։

« 1618. Աւետիսի Վախճանը   |   1620. Մեծ Անապատի Գործիչներ »
© Gratun.org