Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1624. Կեսարացին և Մելիքսեդեկ

Էջմիածինի կողմը կատարուած եղելութեանց կապակցութիւնը չխզելու համար, պարտաւորուեցանք ետեւ թողուլ Կոստանդնուպոլսոյ կողմը հանդիպածները, ուր 1613-ին նոր բաշխում մը կատարած էին Խուլն ու Վանեցին ու Դարանաղեցին իրենց մէջ, եւ Խուլն եղած էր պատրիարք հռչակուողը (§ 1604), Կեսարացին նորէն Կեսարիա քաշուած, երբեք ձեռքէ չէր թողած պատրիաքութեան հետապնդումը, եւ իր հակառակորդ խումբը միտքերը, ինչ որ շատ դժուար բան չէր քանի որ բոլոր մրցումը պետական շրջանակները շահելով կը կատարուէր։ Այս մասին մեծ նշանակութիւն ունէին պետական պաշտօնեաներու մտերիմ եղող ազգայիններ, երբ պետական պաշտօնեաներն ալ յարափոփոխ վիճակ ունէին։ Կեսարացին անգամ մըն ալ Խուլը եւ իրենները տապալելով եկաւ ու պատրիարքութիւնը գրաւեց, իսկ թուականը ճշդելու համար կը լուսաբանուինք Մելիքսեդեկի ուղղած իր գրութենէն, ուր իշխանական ոճ մը կը գործածէ, զոր չէր կրնար գործածել եթէ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքական աթոռին վրայ չըլլար։ Այդ գրութեան բուն թուականը յիշուած չէ, ոչ անոր թերի պատճէնը հրատարակողին (ԹՈՐ. Բ. 279), եւ ոչ ամբողջական օրինակը տեսնողին կողմէ (11. ԱՄՍ. 67), բայց միայն կըսուի թէ 1615 օգոստոս 27-ին պատճէնը Հայաստան հասած էր, եւ հարկաւ անկէ առաջ գրուած էր, անկէ ալ առաջ գոնէ 1615-ին սկիզբները Կեսարացին պատրիարքական աթոռը նորէն գրաւած պիտի ըլլար։ Իսկ 1615-ին սկիզբները Կեսարացիին Մելիքսեդեկի կծու գրութիւն մը ուղղելուն շարժառիթը մեկնելու համար՝ պէտք է յիշենք, որ այդ միջոցին Մելիքսեդեկ Ասպահան կը գտնուէր եւ համարձակօրէն այն կողմերը կաթողիկոսութիւն կը վարէր, եւ միանգամայն Դաւիթը Էջմիածինէ հեռացնելով, նորէն Մայրաթոռը ձեռք անցնելու կաշխատէր (§ 1610)։ Իր նպատակին յարմար առիթ կարծած է Օսմանեանց նոր արռշաւանքի պատրաստութիւնները Պարսից դէմ (§ 1613), եւ հետեւաբար անոնց յաղթութեան հաւանականութիւնը։ Ուստի Երեւանի ու Էջմիածնի նորէն Օսմանեանց տիրապետութեան անցնիլը նախատեսելով, կանխած է Կոստանդնուպոլիս դիմումներ ընել, որ զինքն կաթողիկոս ճանչնան, եւ ոչ Դաւիթը։ Այդ դիմումը ըրած կըլլայ Խուլ Յովհաննէս պատրիարքին վրայ վստահելով, որուն հետ համերաշխ եւ մտերիմ էր, սակայն նոյն միջոցին Խուլին իյնալովը եւ Կեսարացիին բարձրանալովը այս վերջինը, որ երբեք համակիր չէր Մելիքսեդեկի տարբեր կերպով կը պատասխանէ անոր։ Ժամանակակից պարագաներու բաղդատական ուսումնասիրութիւն է, որ այդ կապակցութիւնները մեզի կը թելադրէ, քանի որ կցկտուր յիշատակներով պատմութեան շարքը կազմել կը պարտաւորուինք։

« 1623. Պօղոս Մոկացի   |   1625. Կեսարացիին Գիրը »
© Gratun.org