Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1625. Կեսարացիին Գիրը

Կեսարացիին գրութեան վերջին մասը՝ պարզօրէն կը յայտնէ անոր նպատակը, եւ կը հաստատէ մեր բացատրութիւնը։ Եթէ զայս առնես, կըսէ կու ընդունինք զքեզ որպէս զուղղափառ կաթողիկոս, եւ թէ ոչ, դու գիտես (ԹՈՐ. Բ. 295)։ Ուրեմն Մելիքսեդեկը ընդունելու կամ չընդունելու կէտն էր խնդիրին էութիւնը եւ գրութեան շարժառիթը։ Կեսարացիին կը գանգատի թէ եկեղեցական կարգերը խանգարած եւ անկարգութեան մատնուած են թուլամորթ առաջնորդներու երեսէն, եւ կը յաւելու, թէ եւ ի քեզ իսկ կերեւի այս թուլամորթութիւնս, եւ կանցնի ի բազմացն զսակաւն եւ զգլխաւորսն յիշել։ 1. Ի վերայ եպիսկոպոսի կըսէ, եպիսկոպոս կու օրհնես վասն արծաթասիրութեան մէկ թեմի երկու եւ երեք, չորս եւ հինգ եպիսկոպոս ձեռնադրեալ ես, եւ կաւելցնէ թէ նա անարժաններու ալ այդ աստիճանը տուած է։ Կը յիշէ Մրգիկ մը, որ ի Մուշ թուրքացեր էր, եւ Կարապետ Պռկնտօշը, որ հոռոմ դարձաւ, եւ հոռօմ կին էառ, եւ եօթն տարի ի հետ այն կնոջ կեցաւ այսու հանդերձ երկուքն ալ Մելիքսեդեկէ եպիսկոպոս ձեռնադրուած էին (ԹՈՐ. Բ. 281)։ 2. Կըսէ. Յինչ երկիր որ նուիրակ յուղարկես նա կու ընտրես յորտեղ որ չար եւ լիրբ անզգամ, անամօթ եւ ամբարտաւան մի կայ, զայնպիսիքն կու առաքես. եւ երկար կը պատմէ անոնց գործած անկարգութիւննգրը, այնպէս որ ազգս Հայոց տաղտկացեալ է ի գարշահոտութենէ վարուցն այսպիսեացս (ԹՈՐ. Բ. 282)։ 3. Ասոր հակառակը, կըսէ, երբ վարդապետ մը զճշմարիտն խօսի, ի վերայ նորա անքակ բերանով, անիրաւ լեզուաւ, յանդուգն դիմօք, լրբենի երեսօք, եւ անկիրթ մտօք, բանադրանաց գիր կու գրէք, ապա երկարօրէն այդ կէտերը կը պարզէ, յայտնելով ալ, թէ անիրաւ անիծիւք անիծեալն ոչ անիծի (ԹՈՐ. Բ. 234-286), 4. Կը յանդիմանէ Ս. Հռիփսիմէի ոսկորներուն վաճառումը, եւ Լուսաւորչի Աջին փոխադրութիւնը, եւ կը հարցնէ թէ առանց այն սուրբ Աջին դու ինչպէ՞ս միւռոն կու օրհնես (ԹՈՐ. Բ. 287)։ Կաթողիկոսներու շատութեան վրայ ալ կը դիտէ, թէ ի մէկ աթոռի վերայ երեք կաթողիկոս էք, եւ ոչ թէ մինդ կացեալ եւ այլքդ դադարեալ, այլ ամէն մէկդ ի յիւր գնացեալ երկիրն ինքնագլուխ կաթողիկոսութիւն առնէք, եւ կը պնդէ թէ իբր կաթողիկոս առաջինն՝ Դաւիթ կաթողիկոսն է (ԹՈՐ. Ա. 288)։ 5. Կը ծանրանայ Հռոմի պապին ուղղուած գիրին վրայ. սաստիկ կը մեղադրէ Զաքարիա Վանեցին, զԶաքարիա կոչելով, եւ կառաջարկէ որ եթէ այն գիրը Զաքարիայի գործն է, եւ թէ ստոյգ է որ դու չես միաբանէր, պապին գրէ եւ խարդախութիւնը իվեր հանէ (ԹՈՐ. Բ. 290-292)։ Բոլոր յիշուած կէտերուն մասին ալ այսուհետեւ տարբեր վարուիլը կը պահանջէ, եւ ինչպէս սկիզբը յառաջ բերինք, այդ պայմանով միայն քեզ իբր կաթողիկոս կու ընդունիմք, կըսէ, թէ ոչ, դու գիտես, այսինքն է, չենք ընդունիր։ Կեսարացիին գրութեան պարունակութենէն կը տեսնուի, որ նա նկատի կառնէ Մելիքսեդեկի բովանդակ անցեալը, եւ հին ու նոր գործեր հաւասարաբար կը յանդիմաէ, եւ չամփոփուիր միայն վերջին ատեններ Ասպահանի մէջ ունեցած կացութեան վրայ։ Երեք կաթողիկոսներու յիշատակութիւնը եւ անոնց իրարմէ անկախ գործունէութիւնը, կը պատշաճի Դաւիթի եւ Մելքիսեդեկի եւ Աւետիսի, որոնց երեքին ալ անունները յիշուած են նոյն գրութեան մէջ (ԹՈՐ. Բ. 288-289)։ Բնաւ չենք ենթադրեր թէ Մելիքսեդեկ օգտուած ըլլայ Կեսարացիին յանդիմանութիւններէն, վասնզի աւելի եւս սաստկացուց իր անկարգութիւնները, 1618-ին Շահաբասի հրովարտակով Մայրաթոռը ձեռք անցնելէ ետքը (§ 1617)։ Կեսարացիին գրութիւնը շատ նշանակալից է ցուցնելու համար, թէ ինչ արհամարհական աչքով կը նայէին Կ. Պոլսոյ մէջ Մայրաթոռոյ կացութեան վրայ։

« 1624. Կեսարացին և Մելիքսեդեկ   |   1626. Կաթոլիկ Շարժումներ »
© Gratun.org