Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1630. Կ. Պոլսոյ Շփոթներ

Երբոր Վանեցին ու Դարանաղեցին այդ կերպով առաջնակարգ դեր վարելէ հեռացան, պատրիարքական աթոռին ձգտումը, Խուլին եւ Կեսարացիին մէջ անհատական մրցում մնաց, եւ շարունակեց մինչեւ անոնց վերջին շունչը։ Կեսարացին միշտ իրեն պահեստի պաշտօն ունէր Կեսարիոյ առաջնորդութիւնը, ուր կը քաշուէր ամէն անգամ որ Կ. Պոլիս հեռանալու կը ստիպուէր, սակայն Խուլին համար այդպիսի պահեստի պաշտօն մըն ալ ունեցած ըլլալ բնաւ չի յիշուիր, եւ ասոր ալ պատճառը, զի իր նախնական գործունէութիւնը Կ. Պոլսէ սկսաւ, որուն բնիկն ալ էր, եւ հետեւաբար տունտեղ եւ ազգական ալ ունէր, եւ անպաշտօն վիճակի մէջ ալ մայրաքաղաք մնալու յարմարութիւնները կը վայերէր։ Անգամ մը յիշուած է, թէ Կեսարացին, այնչափ մարտ եդեալ էր զհետ Յովհաննէսին, մինչ զնա փախուցեալ էր ի Պրուսա (11. ԱՄՍ. 16), սակայն այսչափը բաւական չենք սեպեր, Խուլը Պրուսայի առաջնորդ կարծելու, եւ Պրուսան ալ անոր պահեստի պաշտօնատեղին եղած ըսելու։ Միշտ կցկտուր յիշատակներու վրայ հիմնուելով, Կեսարացին պատրիարքութիւնը պահած պիտի ըսենք մինչեւ 1619, որ կը համապատասխանէ Դարանաղեցիին երեք տարի թափառելէ ետքը 1619-ին Կ. Պոլիս դառնալուն (§ 1628), եւ 1620-ին Կ. Պոլսոյ մէջ գրուած աւետարանի մը մէջ՝ յառաջնորդութեան Յովհաննէս վարդապետին ըսուած ըլլալուն (11. ԱՄՍ. 11)։ Դժբախտաբար իբր Կ. Պոլսոյ պատրիարքութեան պատմութիւն, ներհակընդդէմ պայքարներէ զատ բան մը չունինք գրելու, եւ ոչ ալ կրնանք ազգային գործերուն եւ գործունէութեան մասին որոշ տեղեկութիւններ տալ։ Իբրեւ նկատողութեան արժանի կէտ յիշատակենք երեք դաշնակիցներու մէջ տեղի ունեցած պառակտումը, եւ Դարանաղեցիին միւս երկուքին բարեկամութենէն զատուիլը։ Արդէն կանուխէն ալ, իր խոստովանութեան համեմատ, թէ Աստուած գիտէ, որ ես բնաւ չէի ուզեր Խուլը (11. ԱՄՍ. 9), Դարանաղեցին անոր լատինամոլ ուղղութեան հաւնողը չէր, բայց Կեսարացիին կասկածոտ եւ բռնական ընթացքէն զայրանալով՝ յարած էր Խուլին կողմին, բայց այս անգամ կերեւի թէ այլեւս չկրցաւ տոկալ անոր ծայրայեղութեանց։ Կը գրէ թէ իր երկու դաշնակիցները սկսան անխտիր ուտել ի պաս աւուրս զձէթ եւ զգինի յայտնի հրապարակաւ, եւ զոչ ուտողսն անարգէին (11. ԱՄՍ. 9), ուստի բաժնուեցաւ անոնց կողմէն, հարկաւ Կեսարացին ալ առիթէն օգտուեցաւ Դարանաղեցին շահելու, որով կրնար հակառակորդը տկարացնելով իր կողմը զօրացնել։ Խուլին եւ Վանեցիին պահոց մէջ թուլութիւնը մտցնել, հռոմէականաց կողմէ անոնց պաշտօնապէս դաւանափոխ եղած ըլլալուն փաստ կը ցուցուի (11. ԱՄՍ. 9), սակայն այս հիմնական պատճառաբանութիւն մը չի կրնար նկատուիլ։ Ոչ երբեք եւ ոչ ուրեք օրինազանցութիւնը կամ անտարբերութիւնը իբր կրօնափոխութեան փաստ ընդունուած է, կամ կրնայ ընդունուիլ։ Այս տեսակ օրինազանցներ շատ եղած են եւ շատ ալ կան ամէն կրօնքներու մէջ, բայց իրաւունք չեն տար զիրենք պաշտօնապէս կրօնափոխ կամ դաւանափոխ կարծելու։ Դավրիժեցին ալ Հայ վանականները կամբաստանէ թէ զանց ըրած էին պահօք եւ ծոմաջանիւք կենցաղավարիլ, եւ թէ ի բոլոր տարին ուտիք եւ գինի եւ միս անխտիր կուտէին (ԴԱՎ. 220), բայց այս պատճառով դաւանափոխ չէին ըսուէր։ Խուլին ընթացքը եթէ պարզ օրինազանցութիւն ալ չըսեն, առ առաւելն կուսակցութիւն մըն էր, կամ թէ Հայ եկեղեցւոյ խստութիւնները թեթեւցնելու կաշխատէր, բայց ասով Հայ եկեղեցիէ պաշտօնապէս բաժնուած, եւ ուրիշ եկեղեցւոյ ծոցը մտած չէր ըլլար, եւ ոչ ալ նոր պաշտօնական մարմին մը կազմողներ կըլլային, անոր հետեւողները։ Ապա թէ ոչ Խուլը Հայոց պատրիարք ըլլալու ալ հետամուտ պէտք չէր ըլլար, եւ իրեն կողմնակիցներն ալ պատրիարքարանի գործերով զբաղելու չէին։ Այս վիճակի մէջ կը շարունակեն Կ. Պոլսոյ գործերը մինչեւ 1624 բայց մենք պէտք է նորէն Էջմիածինի գործերը պատմելու դառնանք, իրարու կապակցութիւնները պահելու համար։

« 1629. Առաջին Թեմակալներ   |   1631. Մելիքսեդեկ և Մովսէս »
© Gratun.org