Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1633. Սահակ Գառնեցի

Մելքիսեդեկի կողմէ յայտնուած՝ կաթողիկոսութիւնը ուրիշի փոխանցելու գաղափարը, արթնցուց իրեն եղբօրորդւոյն Սահակ Գառնեցի եպիսկոպոսին ախորժակը, որ մինչեւ այն ատեն կաթողիկոսին աջ բազուկն էր եղած, եւ զգացուց անոր՝ որ քանի ոոր ես եմ ժառանգ եւ որդի քո, պէտք չէ որ այլոց շնորհես քու կաթողիկոսութիւնդ։ Մելիքսեդեկ աւելի յարմար գտաւ այդ փոխանցումը, վասնզի թէ վճարմանց պատասխանատուութիւնը ուրիշի վրայ ծանրացուցած կըլլար, եւ թէ այդ անձը իրեն հլու հպատակ մէկը կըլլար։ Սահակի առաջարկին հաւանեցաւ, եւ անոր հետ մէկտեղ Էջմիածին եկաւ, եւ ի Հրեշտակապետաց կիրակի օրն, այսինքն է 1623 նոյեմբեր 9-ին զայն կաթողիկոս օրհնեց։ Անկէ Երեւան եկաւ նոր կաթողիկոսով, զայն ժողովուրդին ներկայացուց, Ամիրգունա խանին ալ ճանչցուց, եւ անկէ խնդրեց որ Շահաբասին ալ ճանչցնէ, ինքն ալ յատկապէս գիր գրեց, թէ ես ծերացեալ եմ եւ անկարացեալ, վասն որոյ հրաժարեցոյ, եւ զՍահակ որդիս իմ իմ տեղս կարգեցի, որ կաթողիկոսութիւնը պիտի վարէ եւ տուրքն ալ պիտի վճարէ (ԴԱՎ. 172)։ Այստեղ Դավրիժեցին տիրող անկարգութիւնները բացատրած ատեն կը գրէ, թէ ոչ թէ մի էր, այլ երեք եւ չորք կաթողիկոսք կային (ԴԱՎ 221)։ Կաթողիկոսներու չորս թիւը լրացնելու համար, Դաւիթի, Մելիքսեդեկի եւ Սահակի վրայ պէտք կըլլայ Աւետիսն ալ աւելցնել, եւ այդ վերջինը մինչեւ 1623 կամ 1624 կենդանի ենթադրել։ Արդէն գրած ենք որ անհնար է Աւետիսի մահուան թուականը ստուգութեամբ ճշդել (§ 1618), եւ եթէ կենդանի ալ ըլլար, ոչինչ կարգիլէր որ նոյնիսկ Աւետիսի Էջմիածին գտնուած ատենը, Մելիքսեդեկ նոր կաթողիկոս մը աւելցնէր եղածներուն վրայ, թէպէտեւ Աւետիսին վերջի ատեններ Վրաստան քաշուած ըլլալուն խօսքն ալ կայ (11. ԱՄՍ. 69)։ Սահակի կաթողիկոսութեամբ մենք գահակալութեան կարգը փոփոխուած չենք կարծեր, որովհետեւ որչափ ալ Մելիքսեդեկ արքունի հրովարտակով Մայրաթոռոյ տէր կը նկատուէր, եւ իր իրաւունքն ալ նոյնպէս արքունի հաստատութեամբ Սահակի վրայ կը փոխանցէր, սակայն կանոնական իրաւամբ եւ եկեղեցկան օրէնքով Դաւիթ կը մնար միշտ բուն գահակալը, թէպէտեւ Ասպահան քաշուած եւ անձուկ սահմանի մէջ պաշտօն վարող, սակայն ոչ հրաժարած էր եւ ոչ ալ ազգային ժողովով գահընկէց եղած։ Հետեւաբար Մելքիսեդեկ ալ, Սահակ ալ, եւ նոյն իսկ Աւետիսն ալ՝ եթէ տակաւին կեդրոնի էր, երեքն ալ պարզ աթոռակիցներ էին, իսկ գահակալ կը մնար Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցին։ Սահակ կը պատրաստուէր անձամբ երթալ դուռն շահին, որպէսզի վերջնական եւ հաստատուն ըլլայ սեպհականացուցանելն ի վերայ ինքեան զկաթողիկոսութիւն, թէպէտեւ գործի ձեռնարկած էր, եւ շահի ղուլերն, որոնք Մելքիսեդեկի հետեւորդներն էին (§ 1617), անցած էին Սահակին, եւ ընդ նմա շրջագայէին դրամ հաւաքելու համար (ԴԱՎ. 173)։ Այդ միջոցին Մովսէս ալ Ասպահանէ դառնալով (§ 1632) կայր պարզամտութեամբ յիւրում տան (ԴԱՎ. 227), այսինքն է Ս. Անանիայի վանքը։ Մելքիսեդեկ միշտ դրամ ձեռք ձգելու իղձէն, մտածեց Մովսէսէն ալ գումար մը կորզել, ուստի եղեւցոյց թուղթ մի որպէս զթամասուկ, այսինքն է Մովսէսի անունով սուտ պարտամուրհակ մը կեղծեց,Ասպահանէ դարձին 100 թուման վճարելու իրեն, եւ պահանջին դատը Ամիրգունայի առջեւը հանեց։ Մովսէս բացէբաց ուրացաւ, պարտաթուղթին կեծ ըլլալը յայտնեց, եւ այնպէս անկեղծորէն բացատրեց, որ խանն ալ եւ անոր իշխաններն ալ եւ ամէն մարդ իր սրտին մէջ Մովսէսի իրաւունք կու տար, միայն թէ օրինական վկայ չկար եւ դատը երկու ամիս կերկարէր առանց վերջացնելու։ Ամբաստանողներն ալ ուզելով գործին մէջէն ելլալ, որոշեցին զայն վրաներնէն նետել, եւ Սահակ դատարանի մէջ յայտնեց թէ ինքն ալ Մելիքսեդեկ ալ թուղթին մասին ուղղակի բան մը չեն դիտեր, միայն թէ Համազասպ Հաւուցթառեցի՝ Երեւանի եպիսկոպոսն է զայն ներկայացուցած եւ խաբէութեան հեղինակը նա եղած պիտի ըլլայ։ Ասով ուզեցին ոչ միայն իրենք ազատիլ, այլեւ Համազասպէ քէն լուծել, որ խրոխտ եւ ճարտարաբան հակառակորդ մըն էր իրենց, եւ մեծաբանութեամբ պակուցանէր զկողմն Մելիքսեթեան։ Համազասպի համար ինչ կարգադրութիւն եղաւ չէ յիշուած, բայց այդչափը բաւական եղաւ եւ Ամիրգունա Մովսէսն արդարացուց, եւ ի նմին հանդէսի պատառեցին զթուղթն զայն (ԴԱՎ. 228)։

« 1632. Մովսէսի Գործերը   |   1634. Մելիքսեդեկ Ի Կ. Պոլիս »
© Gratun.org