Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1634. Մելիքսեդեկ Ի Կ. Պոլիս

Մելիքսեդեկ կը յուսար որ կաթողիկոսութիւնը ուրիշի փոխանցելով ինքն ազատութիւն կը գտնէ եւ հանգստութիւն կը վայելէ։ Սակայն այնպէս չեղաւ։ Եթէ պետական տուրքը Սահակէն պիտի պահանջուէր, սակայն փոխատու պահանջողներ ուղղակի Մելիքսեդեկը գիտէին՝ եւ կը շարունակէին անկէ պահանջել իրենց առնելիքը։ Վերջին նեղութեան մէջ Մելիքսեդեկ ձեռք զարկաւ Էջմիածինի թանգարանին, եւ իբր վճարում կամ իբրեւ գրաւ սկսաւ պահանջատերէրուն յանձնել զսպառսպուռ մնացեալ անօթսն սրբոյ Էջմիածնի, մինչեւ իսկ Ս. Ստեփանոսի աջերը ետ գրաւ առ այլազգի Մահմետականս, եւ նոր փոխառութեամբ հին փոխատուներ լռեցուց։ Սակայն այս ալ հիմնական ազատութեան կերպ մը չէր, եւ կասկած ալ կար որ միւս այլ պարտատուք եկեալ նեղեսցէն, եւ հասած տեսաւ վերջնական դարմանին, այսինքն փախուստին ժամանակ։ Ուստի օր մը, 1624 գարունին սկիզբները, լոկ սապասաւոր մը մէկտեղ առնելով՝ Էջմիածինէ ելաւ երեկոյին մթննալուն մօտ, եւ Երեւանի ճամբան բռնեց, բայց ճամբուն կէսէն ուղղութիւնը փոխեց դէպի Սահաթի փոսը՝ որ է Երասխի միւս կողմը, եւ անկէ շիտակ գնաց ի կողմն Կողբայ, հանդիպեցաւ Կաղզուան, եւ առանց ուրեք դադարելու Օսմանեան սահմանագրուխը անցաւ, եւ եկաւ Կարին։ Այն տեղ ալ շատ չմնաց, այլ կամկար գնալով, եւ առանց իր շուրջը աղմուկ ու համբաւ հանել տալու, արագ գնացքով հասաւ Կոստանդնուպոլիս (ԴԱՎ. 173)։ Այս հաշւով միեւնոյն 1624 տարին եղած է Մելքիսեդեկի Կոստանդնուպոլիս հասնիլը (11. ԱՄՍ. 12), երբ պատրիերք կը գտնուէր Յովհաննէս Խուլը, եւ իրեն պաշտպան ու գործակից էր Զաքարիա Վանեցին, Ասիակողման վիճակներու վերակացուն (§ 1630)։ Յայտնի էր արդէն Մելքիսեդեկի եւ ասոնց մէջ կանխաւ հաստատուած մտերմութիւնը, եւ երեքին ալ հաւասարապէս լատինամոլ կուսակցութեան պատկանիլը։ Հետեւաբար Մելքիսեդեկի ներկայութեամբ աւելի զօրացաւ Խուլին կողմը, Մելքիսեդեկ ալ ոյժ առած կը խրոխտար գոչելով իբրեւ զառիւծ, որովհետեւ շրջապատուած ալ էր բազում անառակօք եպիսկոպոս անուանօք, եւ սուտ վարդապետովք իւր համախոհօքն, (11. ԱՄՍ. 13)։ Ասիկա վկայողը Դարանաղեցին է, որ Խուլին եւ Վանեցիին, հետեւաբար Մելքիսեդեկին ալ կողմնակից էր, բայց վերջիվերջոյ զզուանօք հեռացած էր անոնցմէ (§ 1630)։ Նոր համախմբեայ երեքները Մելքիսեդեկ եւ Յովհաննէս եւ Զաքարիա, համարձակ իրենց կիրքերուն ասպարէզը գտած, ոչ միայն յայտնի հրապարակաւ պահքը կը լուծէին, այլեւ պահեցողները անարգէին, եւ ոչ միայն հերձախօսութիւնք կը տարածէին, այլեւ բազում անառակութիւնք կը գործէին։ Այդ ընթացքը պաշտպանելու յաւակնողներ, կը յայտարարեն թէ ասոնց ըրածը կաթողիկեայ, իմա՛ կաթոլիկ Հայերու՝ օրինօք ներեալ էր (11. ԱՄՍ. 12)։ Բայց չենք գիտեր թէ ինչ տարբերութիւն կայ ասոնց ըրածնին, եւ Հայաստանի մէջ գտնուող զերծ եկեղեցականներուն ընթացքին մէջ, զորս Դավրիժեցին կը մեղադրէ թէ փափուկ եւ ազնիւ զգեստիւ, եւ ի բոլոր տարին ուտիք եւ գինի եւ միս անխտիր կը ճաշակէին։ Սակայն այս ընելով կաթոլիկ չէին ըսուեր (ԴԱՎ. 220), եւ նոյն իսկ հռոմէականութեան պաշտպաններ Հայաստանի վանականներուն ալ կաթոլիկ չեն ըսած։ Մեր նպատակը իւրաքանչիւրին կարծիքին դատախազ ըլլալ չէ, այլ միայն կը փափաքինք պատմական եղելութիւնները իրենց իսկութեան մէջ ներկայել, եւ հայադաւան մտայնութիւնը հիմնապէս լուսաբանել։ Եղելութեանց կարգին դառնալով, երեքներուն ընթացքը այնչափ գէշ տպաւորութիւն գործեց, որ քահանայիւք եւ բազմամբոխ ժողովուրդք ցոյցեր կազմակերպուեցան անոնց դէմ, եւ Ներսէս Սեբաստացի վարդապետը, ճշմարտութեան իրաւանցն Աստուծոյ ջատագով եւ սրբասէր անձ մը, որ վերջէն Սսոյ աթոռն ալ բարձրացաւ, զօրավիգն եղեւ զայրացած եւ գայթակղած ժողովուրդին, որ վերջապէս յաջողեցաւ ցրուել զչար ժողով նոցա եւ հալածական առնել ի քաղաքն մեծէ (11. ԱՄՍ. 12)։ Մելիքսեդեկի Կ. Պոլիս հասնիլը 1624-ին տեղի ունեցած էր՝ աշունի ժամանակները, եւ գոնէ տարի մը այնտեղ մնացած պիտի ըսենք, զի ժամանակագրական պահանջներու համեմատ, 1625,ին վերջին ամիսներէն առաջ եղած պիտի չըլլայ Կոստանդնուպոլիսէ մեկնիլը։

« 1633. Սահակ Գառնեցի   |   1635. Արմաշի Վանքը »
© Gratun.org