Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1636. Թադէոս Հիմնադիրը

Արմաշու հիմնադիր Թադէոս եպիսկոպոսին վրայ խօսելով, մինչեւ հիմա այս անուն եպիսկոպոսի մը հանդիպած չենք ժամանակակից պատմութեանց եւ յիշատակարանաց մէջ, որ մերձեցնելով ծանոթութիւն մը քաղէինք անոր ծագումին եւ նախընթացին եւ գործունէութեան վրայ։ Տեղական աւանդութիւնը զայն նուիրակ կոչումով կը ճանչնայ, եւ երկու շրջան կը վերագրէ, մէկը Բիւթանիոյ, եւ միւսը Ղրիմու շրջանակներու մէջ, Արմաշի մէջ հաստատուելէն առաջ։ Նորա արժանիքին նկատմամբ ալ, ինքնըստինքեան նպաստաւոր փաստ մըն է վանաշինութեան գաղափարն ու ձեռնարկը թէ իր հոգեւորական զգացմանց եւ թէ ժողովուրդի հոգածութեան տեսակէտէն։ Նմանապէս բաւական կարողութեան ալ նշան է, դժուարին գործ մը գլուխ հանելը, եւ նոյնիսկ պետական արտօնութիւնն ալ իր նախաձեռնութեամբ ստանալը, երբ պատրիարքները աթոռի պայքարներով միայն կը զբաղէին (§ 1604)։ Արմաշի մէջ տիրած գաղափարը իրեն նպաստաւոր է եւ ցարդ ալ նոյնպէս կը մնայ։ Միայն վերջին օրեր Դարանաղեցիին Երուսաղէմի մէջ պահուած ձեռագիրէն հատուած մը հաղորդուեցաւ ինձի, ուր Արմաշու Թադէոս եպիսկոպոսը շատ տգեղ գոյներով նկարագրուած է եւ կոչուած է Թադէոս անուն թերահաւատ, ի պոռնիկ երիցաթողէ եղած եպիսկոպոս որ կայր ի նորաշէն վանս Արմաշու, որ ոչ օրինաց հոգ ունէր, եւ ոչ յԱստուծոյ ահ եւ երկիւղ կը կրէր, եւ ոչ ի մարդոյ ամօթ, ոչ պաս գիտէր եւ ոչ ուտիս ի գինեմոլութիւնսն, ոչ մեղաց բնաւ զղջումն ունէր, այլ անյուսութեամբ գործեր զամենայն չարիս, եւ էր բարիատեաց եւ չարասէր, եւ այնպէս անզղջութեամբ մեռաւ։ Դարանաղեցիին այդ նկարագիրը, եթէ ստոյգ լիներ, հարկ կըլլար Թադէոսը աշխարհի չարագոյն մարդը նկատել սակայն մենք քիչմը կասկածով պիտի վերաբերուինք Դարանաղեցիին վկայութեան։ Նոյն ձեռագիրին մէջ Դարանաղեցին նախապէս կը յիշէ, թէ ինքն էր ի նորաշէն վանսն Արմաշու, որ յանուն սուրբ Աստուածածին էր, եւ կաւելցնէ եւս, ի մեր ձերակերտին։ Այդ Դարանաղեցին ինչպէս Աստուածաշունչին յիշատակարանէն կը քաղուի, մէկ անգամ միայն, եւ այն ալ կարճ ժամանակու գտնուած էր Արմաշու նորաշէն վանքը, ուստի կը հետեւի թէ վանքը իր երթալէն առաջ շինուած էր, եւ թէ վանքին շինութեան ատեն ինքը հոն չէր։ Ուստի անհիմն պարծենկոտութենէն զատ բան մը չէ ի մեր ձեռակերտին գրելը, որուն պատճառ եղած է անշուշտ, այն կողմերուն վերակացուն ըլլալը, եւ վանքին իր իշխանութեան սահմանին մէջ գտնուիլը։ Ամենայն հաւանականութեամբ Թադէոս, որ վանքը հիմնարկելու համար այնչափ աշխատութիւն թափած էր, ընդդիմացած պիտի ըլլայ նոր վերակացուին միջամտութեան, եւ վանքը Կեսարացիին իշխանութեան ատեն շինուած ըլլալով, Թադէոս անոր բարեկամ՝ եւ Խուլին եւ անոր կողմնակիցներուն հակառակորդ եղած պիտի ըլլայ։ Ըստ այսմ յայտնի կըլլայ թէ Դարանաղեցիին զայրոյթը Թադէոսը հպատակեցնել չկրնալուն հետեւանքն է, եւ նկատողութեան արժանի է, որ միայն հինգ տերեւ թուղթ գրելու չափ կրցած է Արմաշ մնալ։ Թադէոսի մասին գրուած մեղադրանքներն ալ ընդհանուր խօսքեր են եւ անհաւատալի ըլլալու չափ չափազանցութիւններ, եւ ժամանակին սովորական դարձած՝ իրարու դէմ խօսուած ու գրուած նախատինքներ։ Իբրեւ դրական եղելութիւն կը գտնենք միայն Թադէոսի շուշտակ վարդապետ եւ եպիսկոպոս եղած ըլլալը, որ յանցանք մը չէ, եւ մէյ մըն ալ Աբրահամ Տիվրիկցի անուն աշխարհական անձ մը, որ երեսուն տարի կեղծ քահանայութիւն է ըրեր, աբեղայ եւ քահանայ ձեռնադրած ըլլալը, զոր Դարանաղեցին իր իշխանութեան ատեն ուզեր է արգելել, բայց Եալովայի գիւղացիք զայն պահեր են՝ իրեն յաջողութեան եւ օգտակարութեան համար, Խուլին եւ Զաքոյին հրամանագրով, եւ իր հրամանին չեն անսացեր։ Ասոր ալ պատճառը, հարկաւ տարիէ մը Ասիակողման վերակացութիւնը թողուլն է, որովհետեւ Զաքոյ կամ զաքարիա Վանեցին ստանձնեց անոր բաժինը, եւ ինքն Ռումէլիի կողմը քաշուեցաւ։ Մենք չենք ուզեր Թադէոսը իբրեւ սրբութեան տիպար մը ներկայել, բայց եւ ոչ կրնանք զայն դատել Դարանաղեցիին տեսութեամբ, որ Թադէոսի չափ ալ արդիւնք մը չունի, եւ ընդօրինակողէ եւ հասարակ գրագիրէ բարձր անձ մը եղած չէ։

« 1635. Արմաշի Վանքը   |   1637. Կ. Պոլսոյ Անցուդարձը »
© Gratun.org