Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1640. Պալաթու Եկեղեցին

Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Կեսարացիին նորէն աթոռին տիրանալուն ատենները Պալաթ թաղին եկեղեցիին խնդիրը կը յուզուէր։ Այդ թաղին պատկանող Կէօմրիւկիւ Ս. Նիկողայոս եկեղեցին, որ առաջ լատին եկեղեցի եղած կըսուի (11. ԱՄՍ. 472), եւ յետոյ Կաֆացի Հայերուն անցած, եւ վերջերս թաղին ազգային եկեղեցին էր եղած, կառավարութեան կողմէ գրաւուելով մզկիթի վերածուած էր, եւ այսօր ալ Քէֆէլի Ճամի անունով կը կոչուի։ Եղելութիւնը մեծապէս յուզած էր Հայերը, բայց թէ Գրիգոր Կեսարացին եւ թէ Յովհաննէս Խուլ հաւանաբար Պրուսայէ դարձած (§ 1547), մին պատրիարք եւ միւս մրցակից, համաձայն կը գտնուէին գործին մտադրութիւն չդարձնելու մէջ, որովհետեւ իրենց բոլոր աղմուկ խռովութիւն հանելը պատրիարքութեան համար էր, եւ երկուքն ալ պէտք ունէին կառավարական պաշտպանութեան, եւ չէին կրնար կառավարութեան հակառակ խօսիլ։ Անոնց անհոգութեան հանդէպ գործին հետամուտ կը գտնուէր Արիստակէս Խարբերդցի վարդապետը, որուն օգնական կըլլար Դարանաղեցի Գրիգոր վարդապետը, որ 1628-ին Երուսաղէմէ դարձած էր, շփոթութեան միջոցին։ Ասոնք գրաւուած եկեղեցին ետ առնելու անհնարութեան առջեւ, յաջողեցան արտօնութիւն ստանալ նոր եկեղեցի մը շինելու եւ պայծառացնելու, լքեալ եւ աւերակ յոյն եկեղեցւոյ տեղը, որ է այժմեան Պալաթու Ս. Հրեշտակապետ եկեղեցին։ Երբոր այդ խնդիրը կը յուզուէր եւ կը կարգադրուէր, Կեսարացին աթոռէն հեռացած էր 1627-ին Լեհաստան երթալու դիտմամբ, իսկ Կ. Պոլսոյ մէջ պատրիարքութեան փոխանորդ կը թողուր Յովհաննէս Երզնկացին, որ Պակթամուրձագ կոչուած է, հաւանաբար Թիմուր պէկի զաւակ իմաստով, եւ անոր ալ օգնական էր Մինաս Կարնեցին։ Ասոնք Արիստակէս Խարբերդցիին եւ Գրիգոր Դարանաղեցիին յաջողութիւնը իրենց եւ իրենց պետին անպատուութիւն նկատելով, երկուքն ալ կը հալածէին, եւ անոնք ալ պարտաւորուեցած էին ապաւինիլ Ղալաթիոյ եկեղեցին (11. ԱՄՍ. 16), որ Դարնաղեցիին իշխանութեան ներքեւ կը գտնուէր իբրեւ յարակից մաս Ռումելիի վերակացութեան (§ 1604)։ Չենք կրնար ճշդել թէ որ օր Կեսարացին Կ. Պոլիսէ մեկնեցաւ, վասնզի Կամենից հասնիլը գիտենք բայց ինչ ճամբով գացած եւ առաջ որ տեղեր հանդիպած ըլլալը չենք գիտեր, ինչպէս նաեւ չենք գիտեր թէ ինչ միտքով Կոստանդնուպոլիսէ կը հեռանար տագնապալի ժամանակին մէջ։ Ուստի անորոշ կը մնայ, թէ պատուաւոր նահանջ մըն էր ըրածը, առանց հրամանաց արքունեացն մնացած ըլլալուն համար, թէ ոչ Մելքիսեդեկի հոն երթալն ու մեռնիլը եւ Լեհաստանի մէջ սկսուած երկպառակութիւնները, առիթ կընծայէին գործերը քննելու եւ կարգադրելու, եւ միանգամայն օգտակար արդիւնք մըն ալ ձեռք բերելու։ Տեղ մը հարեւանցի յիշուած է թէ Լեհաստան չանցած Էջմիածին հանդիպած ըլլայ (11. ԱՄՍ. 19), սակայն ոչ տեղեկութեան աղբիւրը ցուցուած է եւ ոչ նպատակը բացատրուած։ Դավրիժեցին ոչ նպատակը բացատրուած։ Դավրիժեցին ասանկ բան մը չի յիշեր բնաւ, եւ Կեսարացիին Կ. Պոլիսէ մեկնելուն եւ Լեհաստան հասնելուն թուականներն ալ չեն ներեր Էջմիածինի ուղեւորութեան պէտք եղած ժամանակը պարունակել։ Իսկ Պալաթու նորաշէն եկեղեցին յետ քանից աւուրց վնասուեցաւ, զի հրայրեցութիւն եղեւ, եւ որովհետեւ Արիստակէս Պրուսա անցած էր, Դարանաղեցին գլուխ կանգնեցաւ նորոգութեան, եւ մեծահանդէս տօնիւք եւ ցնծութեամբ նաւակատիքը կատարեց։ Բայց երբ ծախուց հանգանակութեան սկսաւ, քահանաներ անոր թշնամացան իրենց հասոյթին կարճելուն համար, եւ փոխանակ շնորհակալութեան վիրաւորեցին որտիւք, եւ Դարանաղեցին խռովութեամբ նորէն Ղալաթիա քաշուեցաւ (ԴՐՆ. )։

« 1639. Մելքիսեդեկի Մահը   |   1641. Կեսարացին և Նիկոլ »
© Gratun.org