Gratun
« Ազգապատում, Հատոր Բ by Մաղաքիա Օրմանեան

Տ. Դաւիթ Դ. Վաղարշապատեցի

1642. Կ. Պոլսոյ Մրցակիցները

Կեսարացին երբոր 1628-ին հաստանէ վտարուեցաւ, միտքը իր պատրիարքական աթոռը գրաւելն էր անշուշտ, զոր յանձնած էր Յովհաննէս Երզնկացիին պահպանութեան, կամ լաւ եւս պաշտպանութեան, սակայն իրաց կացութիւնը բոլորովին փոխուած գտաւ։ Կեսարացիին բացակայութիւնը տկարութիւն էր իր կողմին, Խուլն ալ արդէն անարգուած եւ ազդեցութիւնը կորսուած, մանաւանդ Մելիքսեդեկի գալէն ետքը տեղի ունեցած գայթակղութեանց երեսէն (§ 1637), պէտք տեսաւ Կ. Պոլիսէ հեռանալ, եւ ինքն ալ բռնեց Մելքիսեդեկի եւ Կեսարացիին ճամբան, եւ ուղեւորուեցաւ Լեհաստան։ Հարկաւ մեծ եղած պիտի ճանչնանք Լեհաստանի Հայ գաղութին ստացած կարեւորութեան եւ դրամական կարողութեան համբաւը, որ բոլոր բարձրաստիճան եկեղեցականներ իրարու ետեւէն այն կողմ կը դիմէին՝ բախտաւորուելու ակնկալութեամբ։ Եղելութեանց յարակցութիւնները կը թելադրեն կարծել, որ Կեսարացիին եւ Նիկոյին մէջ տեղի ունեցած հակառակութեան, եւ Կեսարացիին եւ Խուլին մէջ տիրող անհաշտելի ներհակութեանց հետեւանօք, Նիկոլ ինքն դիմում ըրած ըլլայ Խուլին, որպէսզի անոր հեղինակութեամբ եւ ներկայութեամբ իր դիրքը զօրացնէ, եւ Կեսարացիին նզովքին պատճառով ծագում առած տխուր տպաւորութիւնները ջնջէ։ Իրօք ալ կը տեսնինք որ Խուլը լաւ ընդունելութիւն կը գտնէ Լեհաստանի մէջ, եւ հաշտ կընթանայ Նիկոլի ուղղութեան հետ։ Երբոր Կեսարացին եւ Խուլը, երկու հզոր մրցակիցներ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքական գործունէութենէ կը քաշուին, ասպարէզը բաց կը մնայ Վանեցիին, որ 1613-ի բաշխումէն ի վեր (§ 1604), Կոստանդնուպոլսոյ մերձաւոր Ասիակողման վիճակներուն վերակացութիւնը կը պահէր, եւ իրօք ալ կը յաջողի 1628-ին տիրանալ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքութեան, եւ արքունական հաստատութիւնն ալ ընդունիլ (11. ԱՄՍ. 74)։ Թէ Կեսարացին Կոստանդնուպոլիս կը հանդիպի կամ ոչ, ճշդելու աղբիւր մը չունինք, միայն գիտենք թէ նա Կեսարիա գացած է (ԲՌՆ. 155), եւ իր պահեստի առաջնորդական վիճակը քաշուած է, առանց բնաւ իր միտքէն հրաժարելու, որ էր կրկին Կոստանդնուպոլսոյ աթոռը գրաւել։ Պատմական յիշատակներ մեզի ընդհանուր եղելութիւններ միայն ցոյց կու տան, իսկ անոնց կապակցութեան համար բաղդատական ուսումնասիրութիւններով կառաջնորդուինք։ Այսու հանդերձ չենք կրնար որոշ բան մը ըսել Կեսարացիին մէջ ունեցած գործունէութեան, եւ իր մտադրութեան համար գործածած միջոցներուն վրայ։ Նորէն դառնանք Էջմիածին։

« 1641. Կեսարացին և Նիկոլ   |   1643. Սահակի Ընթացքը »
© Gratun.org